Jichhürunakanx walja aruskipäwinakaw utji seguridad, migración ukhamaraki jani wali luräwi tuqita Chile markana. Aka yatiyäwinakasti ciudadanía chuymapampiw llamkt’i, ukhamarusa janiraki causanakax walja k’uchu amuyunakampi phuqhatawa. Jach’a yatiyäwinakasa, testimonio-nakasa, kallinakan uñjasiri luräwinakasa, walja chilenonakaruw amuyachayi: jani wali luräwinakax extranjero jutirinakampikiwa chikachasi. Ukampirus, periodista ukhamaraki jaqi amuyt’iri ukhamawa nayax yatiyaña munta: akax janiw jach’a phisqhu amuyumpi ni jani wali kutt’awi amuyumpi aruskipañakiti.
Nayra debate-nakanx exalcaldesa Evelyn Matthei siwa Chile markanx 16 grupo criminalanakaw utji, jupanakax extranjero jutirinakaw apnaqapxi, ukax Fiscalía Nacional ukhamaruw churatayna. Antecedente-naka uñakipata, chiqa luräwinakax yatiyañawa Fiscalía-nxa: 16 organización criminala utji, jupanakasti extranjero jaqinakampiw lurapxi, yaqhipasti Venezuela, Colombia ukhamarusa Perú markanakat jutiriniwa. Jupanakasti droga alaqäwi, jaqinak apnaqäwi, extorsión ukhamaraki jiwayäwi tuqinakaw lurapxi.
Fenómeno ukar juk’amp uñjañatakixa: extranjero jaqinakax Chile markanx 9,6% ukch’a jaqinakaruw mä juk’a chiqanakampi mayachasi. Jupanakatxa, 17,6% ukasti migración irregular taypiniwa. Jan walt’äwinak tuqita, 2022 mara phaxsinakat 2023 mara marzo ukakamaxa, 9,2% jaqinakawa jan walt’äwinakapat formalizata, ukhamaraki 90% jaqinakasti chileno markanakiwa. 2024 maranx 8,5% jaqinakawa jani wali luräwinakampi k’añaskatapata, ukhamaraki 87,7% jaqinakasti amuyapxi jani wali luräwinakax Chile markan jach’achxiwa. Amuyunak tuqitx 60% jaqinakaw si jani wali luräwinakax migración irregular taypïtwa.
Aka yatiyäwinakax qhananchayiwa extranjero jaqinakana participacióna jani wali luräwinak tuqitx jisk’akiwa, chileno jaqinakampi chikachasa. Ukampirus, internacional banda-naka jan ukasti crimen transnacional satakasti medios de comunicación taypina jach’a amuy achuyapxi, ukasti jaqinakarux juk’ampi jani seguridad amuyuchayi, cifra chiqa uñacht’aykchisa.
Ukhamarusa, extranjero jani wali luräwinakatix wali amuyt’asiñawa, ukampirus chiqa yatxatäñapawa jani wali luräwinakankañaxa chilenonakawa jach’a porcentaje taypina. Jan wali luräwinakax janiw jutirina patakïkiti, jan ukasti sistema estatalax jan luräwimpiw jani wali luräwinakarux arxatañataki utjki.
Sapa extranjero jaqinakarux jani wali luräwinak luririna chikachasiñaxa janiw chiqäki, jan ukasti wali ch’ajjwañawa. Aka amuyunakasti xenofobia ukhamaraki sociedad taypina ch’amanchäwi apachasiñaparakiw puriyañi, markan suma qamasäwipax chhaqtayi. Chile markatakix wakisiwa: Estado ch’ama, frontera segura, justicia eficiente ukhamarusa migración política ordenata, kunatix suma jaqinakampi jani wali luririna jakhux amuyt’añapataki.
Jani wali luräwinakax sistema taypinwa sartaski, ukasti janiw pasaporte uñt’känti. Chileno ukhamarusa extranjero ukhamaraki red criminalanakan chikancht’asipxi; jach’a mayjañax oportunidadanx utji, jani nacionalidadanx. Ukhamasti, chiqap jach’a ch’axwäwix janiw migranterux yatiyäñäkiti, jan ukasti jaqinakana chuymanakap, yatiqäwi ukhamaraki comunidad ch’amanchañapawa. Nayax walja mara amuyt’asitay amuyta: violencia ukax janiw kawkhanti esperanza utjkisa ukarux sarnaqañäkiti.
Migración ukax janiw jan walt’äwin jak’ankiti. Jan ukasti problema ukax organizacióna, wakichäwi ukhamaraki humanidad jan utjkiti. Mientras aruskipapxtan kunjamsa extranjero jaqi ukhamaraki chileno jaqirux jani wali luräwinakat amuyt’añäni, uka chiqax jach’a jani wali luräwimpi apnaqirinakax —miedo ukhamaraki desprotección ukampi lucräwinakapxani— janiw mayjt’ayasiñäni.
Juan Carlos Hernández Caycho
Periodista, aruskipiri, cultura irpiri ukhamaraki AMA ukana arxiri