Qalltawi artificial amuyt’awi (IA) sartäwipana, Internet ukaxa ch’amampi mayjt’asiñ wakt’ayiwa. ChatGPT, Gemini, Copilot ukhamaraki yaqha wakichäwinaka jichhaxa jank’a arunakampi qhana amuyt’awi churapxiwa, ukat mä chiqanakaru sarañ “clic” luräwi jithiqapxi. Aka mayjt’awi taypina Wikipedia ukaxa jikxatasiwa, jichhax aka pachana jach’a yatiñ utanaka taypinx jach’a pachpa amuyt’awi wakichäwiwa: kunjamsa jichhaxa IA thaqirinaka apnaqir ch’aman pachana suma uñt’atañampi qhanstañampi jakañataki.
Wikimedia Foundation (WMF) sata wakichäwinaka qhanañchäwipanxa, marzo ukat agosto 2025 taypina, Wikipedia ukaru jaqina purt’äwinakaxa 8 por ciento ukch’a jithjapxiwa aka mara nayrïr urunaka taypita. Ukhamäpanxa, juk’ampi llakitayatawa kunatti q’ipi ukhamäna: waranqanak jaqi kankañampi katjatata bots wakichäwinaka purt’äwinaka pusiñchasa yatiñanakampi ch’amanchañäniwa. Uka arunaka chiqachasinxa, WMF mä chiqapa amtäwimpi yatiyi: jaqinakax janiw jichhaxa walja ukhamäkiti, ukhamäkchisa mä qalltawi mayjt’asiwimpi saraskiwa.
Wikipedia ukana yatiqäwi ukaxa IA wakichäwinakaru yatichäwi, thaqa arunakampi, yatiñanaka apnaqañatakixa mä jach’a qhana amuyt’awiwa. Ukampisa, walja apnaqäwinaka janiw Wikipedia ukaru uñt’aykiti, janiw tráfico ni yuspäwi apskiti. Ukampitï, WMF ukaxa mä amtäwi luraniwa mayni markachirinakaru ukhamaraki IA wakichäwinakaru mä chiqanchañataki, kunjamsa yatiqäwinaka apnaqañasa ukat kunjamsa qillqatanaka jark’aqañasa. Amtäwi ukaxa akhamwa: IA wakichäwimpi lurata sutinaka mä chiqapa kankañaru jutatapata Wikipedia ukaru kutt’ayañataki, suma yatiqäwi sariñanakaru qhanstayañataki.
Wikipedia irnaqirinakaxa yatiñaniwa jichhaxa jisk’a maranakaxa videonakampi, redes sociales ukhamaraki jank’a arunakampi yatiqañ munapxi. Ukhamatxa Wikipedia ukaxa machaqa uñt’awi wakichäwinaka yant’asirakiwa, celularanaka taypina arsuqäwi ukhamaraki yatiñataki suma mayjt’äwinaka. Ukhamaxa, yatiqäwi ukax mayachasiñampi, chiqapa irnaqäwimpi qhanstayatäniwa.
Wikimedia Foundation ukaxa chiqapa arunaka yatiyiwa machaqa wakichäwinakarusa empresas tecnológicas ukaruwa jisk’achäwi churapxi: Wikipedia ukaru jaqinakaru kutt’ayañapataki, janiw qhant’äwinakaru mä siqi uñtaykiti. “Walja wakichäwinakaxa jichhaxa jank’a arunakaki churapxi, janiw jupanakaru siqiyapkiti,” sasin WMF yatiyi, ukhamaraki aka mayjt’äwi voluntario ukhamaraki jupanakan qullqi churañatakixa ch’axwäwi uñstayi.
Aka sarnaqawi qhanstki ukhaxa, Wikipedia ukax mä amuyt’awi manqha uñt’atawa: jach’a wakichäwinakampi apnaqata, ukampisa jaqinakampixa juk’amp jisk’achata. Uka pachanx mä jach’a jisk’a jiskt’äwiwa uñstani: kunjamasa Internet ukaxa suma yatiñampi qamasawimpi kankañapataki, janiw chiqapanakaparu yuspäwimpi qillqatanakaparu qhant’ayatäñapataki.
Wikipedia ukana ch’axwäwipaxa mä jach’a arunaka taypina jikxatasiwa: jaqinakampi mayacht’awi amuyt’awi ukhamaraki artificial amuyt’awi ch’aman jach’a qamañataki. Uka kipka arus mayachäwipaxa yatiñanaka suma jaqthapiwi, markachirinakarusa askichawi ukhamarak pachpa amuyt’awi arunaka qhanstayañapatakiwa.
