Cable submarino proyecto, Chile markaru Asia markanakampi mayacht’añataki, mä aruskipäwi jach’a uñstayawayi, ukax janiw conectividad tecnológica tuqikïkiti. Aka kasta iniciativas ukax wali wakiskir jiskt’awinak uñstayi: Estado ukax kunjams infraestructuras digitales críticas ukanakar apnaqañataki luraski, ukat kunjams markanakax economía digital ukan jan walt’awinakapampi uñt’asis wakicht’asipxi.
Internet ukax walja kuti mä espacio intangible ukham uñjata, ukampirus irnaqawipax mä infraestructura física wali estratégica ukaruw atinisi. Cables submarinos ukanakax datos global tráfico jach’a t’aqa apnaqapxi ukat conectividad internacional ukan columna vertebral ukhamawa. Mä pachanxa economía, investigación científica ukat servicios ukanakax información flujo ukar juk’ampi atinisi, uka infraestructuras ukax markanakan desarrollo ukataki activos claves ukham tukupxi.
Aka contexto taypina, proyectos de conectividad jach’a escala ukanakax amuyt’añataki jawst’i: Estados ukanakax kunjams capacidades utjapxi seguridad digital, gestión de datos ukat actores públicos ukat privados ukanakampi coordinación tuqina jan walt’awinak nayraqat uñjañataki. Ukhamasti aruskipäwi ukax janiw dimensión tecnológica jan ukasti coyunturas internacionales ukarukik jisk’achañäkiti, jan ukasti kunjams markanakax marcos institucionales uñstapxi jupanakan intereses estratégicos ecosistema digital ukan arxatañataki uka tuqiruw sarantañapa.
Chile markataki, aka situación ukax gobernanza digital tuqina juk’ampi ch’aman amuyt’awi uñstayañ wakisi. Uka amuyt’awix decisiones tecnológicas, regulatorias ukat diplomáticas ukanakaru mayacht’añapa, mä perspectiva jaya pacharu uñtasisa. Conectividad internacional ukax innovación, comercio digital ukat desarrollo científico tuqina wali oportunidades uñstayi, ukampirus políticas públicas ukanakax infraestructura seguridad ukat datos protección ukanakar arxatañataki wakiskiriwa.
Geopolítica digital ukax wali ch’amawa, ukatwa gobernanza capacidades ch’amanchañax wakisi políticas de Estado ukanakampi, uka políticas ukax gobiernos ciclos ukanakat sipansa jaya pacharu sarantiriñapa. Jach’a desafío ukax mä arquitectura institucional lurañawa, ukax decisiones intersectoriales mayacht’añataki ukat decisiones soberanas lurañataki ch’amaniñapa, jach’a potencias taypin competencia utjkipan. Ukhamatwa infraestructura digital ukax desarrollo nacional ukan mä pilar ukham uñt’ayasi.
Alan Sepúlveda Rodríguez ukat Pía Castillo Bosselaar
Académicos de Administración Pública – Universidad Central, Región de Coquimbo