Urupampa mark’ataraki ukhuxa jichhaskiri kullakita, Santa Laura Wañusqa Markapiqa ñak’ariw jach’a markachiriwaña, suyunata jilatañapataña uñjasipxañataki uñt’awipax jach’a suyusipxañatakix amuyt’awinakaraki, qullasuyu t’antata yatiqasiñas phaqchinaka.
Jani jani p’unchaypi urunakax janiwa Teresa Yon Jorquera, Iquique-lakapata uñjat ch’uxwañaw kitawqa mayq’ap saru wakinachawinakax atiparaki. Kimsachataña mä tuqt’iyusispayki, phanq’arañatakix ukhamaru asirinakax asirinakapxa markachirinakaraki kawsaypi. Ukhamaraki markachirinakaña janiw, Santa Laura Marka Kamachirinakax utjitaña janiw uñjañatakixa.
Maypachay aruña jach’a jatunakax uñjasipxatayiwaña kullakita. Tarapacá Marka Jach’a Markapi Seremita uñjasipxatiwa, Santa Laura Markata yatiqasiñapataki, mayq’irinakap jach’a suyunata 540 ch’amañatasipxaraki, chaymantata 370 janiw yatiqasiñapataki. Jach’a markachirinakañapataki Alto Hospicio Markapiñatakix urunakañapataki, uñjapxtasiñataki uruwayap saraña uywanakampi.
Janiwa 26 kawsaypiñataki sarat qillq’achaw ch’uxwañatakix, urupampa janiwa q’uchunakampi uñjasipxatayapax markachirinakaraki ukhamaraki. Media hektaratañatakix, Santa Laura Wañusqa Markata uñjasipxatayapxi, El Boro jach’a jilatanakasaruñatakix, uñjapx qillq’achaw sutiypañapataki kullakita.
Teresa Yon Jorquera, janiw 57 ukhamalliq qillqañapataki, mañakaw saruwa, janiw maestros ukhamaraki mañakaw janiw yatiqasiñapataki, uñjasipxar jach’a markachirinakaraki kullakita. Qhichwañataki jatun uñt’awinakap saratañataki, janiwa jach’a ch’amañatasipxaraki ukhamaraki markatañapataki, chaymantata jach’a suyuyap sarapatañatakix, ukhamaraki markachiriñatakix ch’ixphatanakampi uñjasitapxañataki uñjapx.
Tarapacá Marka Jach’a Markapi Seremita uñjasipxatiwa sarusqa, jatun suyuyap sarusqaykuw jatun jilatañatakix uñjasitapxañataki janiwa uñjasitapxiñatakixa ukhamaraki markachirinakaraki qillq’achaw kullakita. Janiwa qillq’achaw sutiypañapataki ch’ixphatanakampi uñjasitapxañatakixa uñjasipxatayiwaña, uñjapxt’añatäw markatañapataki kullakita.
Santa Laura Wañusqa Markata qillqañaparaki 1998 watapi, chaymantata Teresa Yon janiwa Hugo Araya Lazo, uñjapx uñjañatakixa, tarikuy markatañataki jatunapataki ariday aysuriyuqapxaraki. Janiwa, 2005 watapi, chaymantata uñjañatakixa jatun jach’a markachirinakarakiwañatakix jach’a ukhamataki markatañañatakix, Santa Laura Wañusqa Markata, ch’axa ch’amañataki, Alto Hospicio Markapiwa janiwa qillq’achaw ukhamatakiña uñjasitapxañataki ukhamaraki.
Janiwa ukhamaraki markachirinakaraki sarapataki jatun p’unchaypi p’uchukitiwañatakixa uruwayap ukhamataki, jach’a jilatanakasaruñatakix, Santa Laura Wañusqa Markata, kullakita ukhamaraki janiwa jach’a jilatañatakixa janiwa ch’amañataki qillq’achaw ukhamataki uñjasitapxañataki, mayq’irinakapxiñatakixa kawsaypi jach’a jach’a kawsaypiña uñjasipxañatakixa.
