Jach’a qillqaña 2024: Suyt’añani urunaka, usuyaw mayachaña yatiqaña, K’umar Jakhu qatuñatak qillqasiña, Jach’a qillqañatak wakichasiwipawa ministra Ximena Aguilera-pana

Autoridadax jach’a qillqaña La Granja marka tuqiru uñacht’ayawayi, ukhaw yatichasïwi wakichäwinakampix uñstäna.

«Jach’a qillqañax suma amuyt’ayiwa, jichha maranx walja pachaw apnaqatayna Ley Corta ukat, ukat yaqha tuqinakampix nayrar sartasktanwa. Ukat sipans, janiw sistema de salud ukhamarak qullañ uta, hospitalanakax ukat jach’a qullañ utanakax nayrar sartayaskakiti, ukax wali askipuniwa, suyt’añanakax wali chiqapuniw suyt’añ utjawayi, ukhamarak ukax walja pachanak suyt’ayasktanwa» sasaw ministra de Salud Ximena Aguilera jach’a qillqañapana, ukax Centro Cultural Espacio Matta La Granja markana lurt’ayasïna.

K’umar jakhu qatuñatakiw lista de espera ukamp mayacht’ata ukax wali uñt’ata, Ministerio de Salud-ax ukax jach’a amtañapawa. «Suyt’añanak t’axllañawa jach’a amtañapawa, ukatwa jach’a arusirinakat mä jan wali luräwinak utjawayi. Pandemian jiwawayki uka urunakax wali amuyt’atawa, ukax wali amtañanaka k’umar jakhu ukhamarak yaqha tuqinakampix askichäwi. 2023 maran luräwinakax wali jan walt’äwinakaw utjayawayi, ukampis janiw amtañanakar apaqawaykiti» sasaw ministra uñt’ayi.

Marso 2024, 2.3 millones jaqinakaw qullañ utar q’añuchasitani, ukatx 87% jaqinakax mä machaq yatiqañatak suyt’añ utjawayi, ukatx 13% jaqinakax jan wakiskir qullañatak suyt’äwi utjawayi. Qullañ utanakax jan wakiskir qullañatak suyt’añ utjawayi, ukatx 7.3% suyt’añ urunakax t’axllawayi, 330 marso 2023 maranakax, ukatx 306 marso 2024 maranakax.

Ministrax yatiyawayiwa suyt’añ urunak t’axllaskaspas ukhamarak jaqinakax qullañatak jiltaskiw, 304 mil jaqinakax qullañ utan marso 2023 maran, ukatx 349 mil mä maranakax, 14.7% jiltaskiw. «14.7% jaqinakax qullañatak askichasiskapuniwa, suyt’añ urunakax 7% t’axllawayi» sasaw uñt’ayi.

Päni jach’a amtañax, usuyaw mayachaña, ukhamarak yatiyawayiwa Plan Construyendo Salud Mental, phisqha qhanañchäwinakamp: gobernanza y trabajo intersectorial; accesibilidad y calidad de los servicios de salud mental; las estrategias de promoción y prevención; el fortalecimiento de la respuesta ante situaciones de emergencia; y producir datos y evidencia para la toma de decisiones.

Ukatx suicidio usunakatak wakichäwinak, amtañanakax wali jach’awa, ukatx aka wakichäwinakax markanakampi, ayllunakampi ukhamarak mäkipampi. «2023 maranx 25 mil jaqinakax suicidio usunakatak yatiqaña salud mental programan sarnaqawayi. 140% jaqinakax 2022 marampi wakichasïna. Enero 2023 maranx wakichasïna línea de prevención al suicidio 4141, 43 psicólogos arunakapix jila askichañaw utjawayi. Mä maran utjawaykapanx 44.781 jaqinakaw llamayawayi, 86% jaqinakax mä minutunakaw utjawayi» sasaw qhanañchawayi.

Kimsani jach’a amtañax, ministeriox yatiyawayi, qullañ uta jach’a t’axllañanak wakichasiwayi. Ukhamarak, phisqha thakhi ukataki: garantizar la cobertura universal de la atención primaria; dignificar y modernizar el sistema público; generar condiciones de vida saludables: y construir un nuevo sistema de seguridad social en salud.

«Jichha nayrar sartañani, qullañ uta jach’a t’axllañanakax jan khitisa, qullañ utanakax suma luräwinakamp wakichasiniwa, qhanakampi sarnaqañataki. Janiw khitinakas qullañ utanakar sarnaqañ utjañapatak khitis apanirikaspati, khititakis qullañ utax askin sartañaniwa» sasaw yatiyawayi.

Aka jach’a t’axllañanakax 2023 maran aka markanakana lurañ qalltapxäna: Algüé, Canela, Coltauco, La Cruz, Linares, Perquenco, Renca, ukatx 14 markanakamp aka 2024 maran: Arica, Alto Hospicio, Tocopilla, Caldera, Illapel, Quilpué, Chillán Viejo, Curanilahue, Angol, Valdivia, Puerto Varas, Aysén, Puerto Natales ukat La Pintana.

Aka kimsa jach’a amtañanakarak yatiyawi: Ley del Cáncer, qhananchäwi, qullañ utanak yatiqäwi, walja amtañanak, machaq yatichäwinak. Qhananchäwi, machaq luräwinak, kunayman yatiqäwinak jan walt’añanak tuqina, kunayman urunakampi sarnaqäwi.

 

Uruña Apthapiw

Uruña Apthapiw