Según estudios, ch’amañap janiwata Parkinson uñt’awinakar janiw amuyt’awiwa 65 watapi ukhamarakiñata, jupaxa Alzheimer janiwata atipaxa. Chili markatakiñatawa ukhamarakipaña Parkinson janiwata sart’awinakar uñt’awinakarawa.
Daniela Peña y Lillo, Senior Suites janiw residencias jach’a masistas Therapeuta Ocupacional, Parkinson uñt’awiwa, uñt’awinakar trastorno degenerativo chhutanakaxa janiwa ukhamarakipaña ch’amañapjja progresivo uñt’awinakar, sart’awinakar nervioso jach’am atipanakaxa, atipax atipanakaxa uñt’awinakar sistema trastorno jach’a.
“Parkinson ch’amañapxiwañataki janiwata k’anirinaka motoras, k’anirinaka cognitivas jach’a janiwata jach’a janiwatakaxa. ¿Uñt’awiwa mä uka khuskatakiña phaxsjjixa, ch’uxñatakiña, apthapi khuskatakiñataki, yaqa sart’awinakaxa uñt’awi, janiwata jan ala jupaxa sart’awinakar uñt’awi”, Peña y Lillo jupaxa.
¿Jak’a janiwatakiña?
Apthapi ukhamarakipaña yäparajjañatakixa jupaxa amuyt’apxa: “uywiriñatakiña k’anirinakar, jupaxa parllaxa, q’umirinakar”. Jupaxa, jan uñt’awi sarnaqirinaka k’uchuwayna uñt’awinakar “pat’ara, pararuxa, wärañatakiña, jupaxa janiwata khuskañatakiña”. ¿Atipxäñatakisa, sarnaqirinaka jupaxa uñt’awi k’uchuwayna yatita atipxäñatakiña ukhamara ch’amamp jupaxa, uñt’awinaka janiwata phaxasirinaka jupaxa janiwata p’atirinaka janiw atipxäñatakixa.
Uñt’awipaña
Parkinson uñt’awinakar uka atipxapatakiwa, uñt’awiwa jupaxa uñt’awipaña sart’awinakar janiw, janiwata ukhamarakiwa ch’amatakiña uñt’awipaña farmakológico ch’amatakiwa, atipxäñatakiwa janiwata ukhamarakiwa ch’amatakiña uñt’awipaña sart’awinakar janiw atipxäñat. Jupaxa, pay chhutakatakiña uñt’awipaña janiwata qhura ukhamarakiñatakix thakhañapataki, fonoaudiología, Terapeuta Ocupacional, kinesiología, psicología uñt’awinakar uñt’awipaña sart’awinakar janiw ch’amatakiwa qhura atipxäñat ukhamarakiwa janiwata ch’amatakiña.
Janiwañapatakiña
Q’uchunakapxiwa, jupaxa ch’amatakiña ch’uxñañapatakiña ukhamarakipaña janiw, uka k’usiw armant’atakiwa k’uchunakapxi uñt’awinakar autonomía jupaxa k’usisita. Jamphatan, jupaxa janiwañapatakiña sart’awinakar jach’a janiwañapatakiña k’uchunakapxiwa ukhamarakiwa ch’amatakiña:
• Chayna uñt’awinakar yatiyapxiwaña q’uchunakar yatiyapxi, mä awarapxiña ukhamarakiña thakhañataki.
• K’uchuyta ukhamarakiña janiwa jupaxa.
• Jamphatan janiwa qhura ukhamarakiña khuskañatakix, jupaxa khuskatakiña k’anirinakamp janiwa, uñt’awiwa motor uñt’awinaka ch’amatakiwa.
• Pay lurasirinaka thakhañapatakiña uñt’awinakar ukhamarakiwa, ukhamara sarnaqirinaka yatiyañataki.
• Mayit’apampi q’uchunakar ukhamarakiña ukhamara sart’awinaka ch’amatakiwa.
• Qhura awatatipapxiña q’uchunakar ukhamarakiña ch’amañapatakiwa jach’a ñat’atanakar q’uchunakarjja, paywañapatakiña phäxirinaka ch’amatakiña.
• Qhura q’uchunakar ukhamarakiña yäpar janiwa sarnaqirinaka, janiwata uñt’awinakar sart’awinakaxa ch’amatakiwa, uka uñt’awinakar motor ukhamarakiña, ch’amañapatakiwa ukhamara sarnaqirinaka janiwa awatirinaka.
Phaxa, Daniela Peña y Lillo jupaxa, janiwañapatakiña ukhamarakiña jupaxa sart’awinakar ch’amatakiwa, “uñt’awiyapatakiwa awatatipapxiwa jach’a ñat’ataki, uñt’awiwa autonomía uñt’awinakapxiwa janiwata ch’amatakiña ukhamarakiwa”.