Biobío suyunxa irnaqawini jan uñt’at jaqinakaxa wasitat pä jakhuwinakan porcentaje ukharuw puriwayi. 2026 marana mayo-julio phaxsinakan kimsa phaxsinxa jan irnaqawini jaqinakan chaniwipaxa 10,6% ukharuw puriwayi, ukaxa nayra mara pachpar uñtasitaxa 1,5 puntos ukham jilawa. Suyuxa 700,3 waranqa jaqinakaw irnaqapxi, ukaxa mä mara nayraqataxa 19,3 waranqa juk’ampiwa. Jan irnaqawini jaqinakasti niya 11 waranqampiw jilxattawayi (Instituto Nacional de Estadística ukan yatiyawipa).
¿Kunatsa mä qullqichäwixa industria, energía, quta quta quqanaka, logística ukhamaraki servicios ukanakarjam utt’ayatäkasinxa, qullqi chaniñaru irnaqäwinaka tukuyawxañatakixa ch’amachasi? Jaysäwixa janiw sapakïkiti, kunattix irnaqäwi qhatuxa sapa sectoran mayj mayj lurasi. Manufacturaxa, Biobío suyun nayraqat pilarapar uñt’ata, 85,1 waranqa irnaqirinakaniwa, ukatxa mä marata mä mararu 9,1 waranqa irnaqäwinakaw chhaqawayi. Yatichäwisa juk’aptawayiwa, 10,6 waranqa irnaqirinakampiw juk’aptawayi; k’umara jakañaru yanapt’äwisa 3,9 waranqampiw juk’aptawayi, administración públicasti 3,6 waranqampiw juk’aptawayi. Construcción ukaxa 55 waranqa irnaqirinakaniwa, ukatxa 1,7 waranqampiw juk’aptawayi.
Ukatxa taqpach uñjasaxa janiw taqi kunas jan waliäkiti. Comercio ukaxa, juk’amp jaqinakar irnaqäwi churiri sectorawa, 120,5 waranqa irnaqirinakaniwa ukatxa 6,9 waranqa jaqinakampiw jilxattawayi. Transporte ukhamaraki almacenamiento ukaxa 1,4 waranqa machaq irnaqäwinakaw yapxati; alojamiento ukhamaraki manq’añanakasti niya 5,3 waranqampiw jilxattawayi; agricultura, uywa uywaña, silvicultura ukhamaraki pesca ukasti niya mä waranqampiw jilxattawayi.
Aka mayjt’awixa wali wakiskiriwa. Suyuna irnaqäwin jan utjawi janirakiw sapakïkiti “irnaqäwinaka luraña”, jan ukasti kawkhansa irnaqäwinakaxa chhaqaski, kawkhansa machaq aski luräwinakaxa utji ukhamaraki kunjamatsa uka pä chiqanakaru mayacht’asiñaxa wakisi uka uñt’añawa.
Ukhamatwa Biobío suyuna mä jach’a ch’amacht’äwixa uñstaski: inversión ukan cartera ukar suma apnaqaña. Sistema de Evaluación de Impacto Ambiental tuqi iyawsatäki uka proyectos ukanakaxa mä juk’a sectores ukanakaruw tantacht’ata. Energía, inmobiliario ukhamaraki forestal ukanakaxa taqpacha qullqi chaniñata niya 75,6% ukharuw puri. Energía ukaxa 42,6% ukhamawa, niya US$11.490,9 millones qullqimpi; inmobiliario ukaxa 18,1%, US$4.881,4 millones qullqimpi; forestal ukaxa 14,8%, US$3.994,5 millones qullqimpi. 2021 ukat 2026 maranakanxa 131 proyectos ukhamaw utji, niya US$5.739 millones qullqimpi (Servicio de Evaluación Ambiental ukan yatiyawipa).
Jiskt’awixa janiw sapakïñapäkiti qhawqha inversión ukasa puri, jan ukasti qhawqhasa uka qullqi chaniñaxa suyun irnaqäwir tukuyi ukhamaraki kuna irnaqäwi ch’amanchäwinakasa luraskiwa uka suma apnaqañataki. Energía ukaxa técnicos ukanakaruw munaspa operación, mantenimiento ukhamaraki seguridad ukanakataki. Inmobiliario ukaxa construcción ukhamaraki proveedores ukanakaruw ch’amanchaspa. Forestal ukhamaraki manufacturero ukaxa productividad ukhamaraki irnaqäwi mayjt’ayaña ch’amanchäwinakaru nayrar sartayañapawa.
Ukhamaxa mä qhana oportunidadaw utji: inversión ukhamaraki irnaqäwi mayacht’ayaña, proyectos ukanakaxa irnaqirinakaru thaqhañ qalltapkipanxa, janiw mä empresa ukaxa mä vacante apsuni ukhatakik capacitación lurañ suyañäkiti.
Concepción markanxa jan irnaqawini jaqinakan chaniwipaxa 10,2% ukharuw puri, Biobío provinciax 11,7% ukharu, Arauco ukasti 10,5% ukharuw puri. Aka jakhuwinakaxa mayj mayjawa ukat estrategias ukanakasa ukhamaraki mayj mayjäñapawa.
Ukhamaraki payïri llakisiñaw utji: irnaqäwinakana suma kankañapa. Jan formal irnaqäwixa 27,6% ukharuw puriwayi, ukaxa tunka phaxsinakanxa 2,4 puntos ukham jilxattawayi. Kuna reactivación estrategia lurañasa janiw qhawqha machaq irnaqäwinaka utjayi ukakik uñjañapäkiti, jan ukasti qhawqhanisa formal irnaqäwinakaxa ukhamaraki qhawqha pachatakisa uk uñjañapawa.
Biobío suyuxa mä estrategia munarakiwa, sector público, empresas, irnaqirinaka ukhamaraki educación superior ukanakaru mayacht’ayañataki. Pä jakhuwina jan irnaqäwi utjawi ukaxa mä alerta señalawa, ukampisa mä mayjt’awi qalltañatakis mä oportunidadäspawa. Suyuxa janiw inversión juk’ampik munäkiti, janirakiw capacitación juk’ampik munäkiti; panpacha irnaqäwimpi mayacht’ayañawa wakisi. 10% ukat jilpacha jan irnaqäwi utjkipanxa, suyañaxa janiw mä estrategiaäkiti. Nayraqat amuyaña, mayacht’asiña ukhamaraki luräwi qalltañawa estrategiaxa.
Cristian Saavedra Acuña
Observatorio Industrial y Económico del Biobío
Universidad Andrés Bello