Yatichäwinakan sarnaqaña: kunatix waljanixa jan walt’awirjam amuyapki ukaxa jupa pachpa apnaqasiñawa

Yatichäwinaka tuqita yatxatt’at kinesiólogo ukaxa siwa, janïra mä luräwi tuqita mutuykasaxa, kunatakis uka kuyukuyuxa utji ukhamaraki kuna tuqitsa sapa wawa jan ukax imill wawaxa amuyunakaparu ukhamaraki jañchi tuqita katuqaski uka jiskt’asiñaw wakisi.

Mä yatiqiriwa qunt’asiñapat mistu, sapa kutiwa kankañapa mayjt’ayi jan ukax mä clase pachanxa jan qunt’asis sarnaqañatak ch’amachasi, ukaxa janiw sapa kuti amuyup chhaqtayatäñapatakicha jan ukax “jan wal luraskañapatakicha” sañ munkiti. Kinesiólogo Benjamín Fuentealba, Universidad Andrés Bello ukan yatichiripaxa, kinesiología educativa tuqitxa, “uka kuyukuyuxa jañchixa jupa pachpa apnaqasiñataki ukhamaraki amuyup ch’amanchasiskakiñapataki mä estrategia ukhamawa” siwa.

Aka yatxatäwixa jañchi, kuyukuyu ukhamaraki sensorio tuqit yatiyawinaka kunjamatsa yatiqañ utana irnaqäwi ukhamaraki suma jakañaru yanapt’i uka amuyañataki utt’ayatawa. Ukaxa colegios ukhamaraki yatichirinakana aula manqhana jañchi tuqita sarnaqäwinaka uñjapxañapa mayjt’ayaskiwa. Fuentealbatakixa, “amtäwixa janiw mä yatiqiri juk’amp suma kuyukuyukiñapäkiti, jan ukasti uka kuyukuyuxa yatiqiriruxa yatiqañataki, yatiqañaru sarantañataki ukhamaraki comunidad educativa taypin juk’amp suma mayacht’asiñapataki yanapt’añapawa” siwa yatxatt’ataxa.

Kinesiología educativa ukaxa, “¿kunatsa wali kuyukuyupxi?” sasa jiskt’asiñat sipansa, uka kuyukuyuxa kunatakis yanapt’i uka thaqhañawa wakisi siwa. “Kuyukuyuxa propioceptiva ukhamaraki vestibular yatiyawinaka churaski, ukaxa jañchi apnaqasiñaru yanapt’aspa ukhamaraki yaqhipa yatiqirinakanxa mä luräwir mantañatak wakicht’atäñapataki yanapt’aspa” siwa. Ukampisa, yatxatt’ataxa amtayiwa yaqha yänakaw utjaspa, sañäni qaritaña, llakisiña jan ukax mä luräwi amuyañatak ch’amachasiña; ukanakaxa sapa maynirjam uñakipañawa wakisi.

Uka pachpa amuyuxa sensorio tuqita katuqäwinakarusa ukhamaraki amuyuru ukhamaraki emocionanaka apnaqañaru utjki uka luräwinakarusa puri. Mä yatiqañ uru pachanxa sistema nerviosoxa sapa kutiwa arunakaru, qhananaka, jañchi llamkt’äwinaka ukhamaraki yatichirinakana arsutapar katuqi, ukat uka yatiyawinaka suma wakicht’asiñapaxa walja kutiwa mä wawa jan ukax imill wawa kunjamatsa muyuypi uka taypinxa uñacht’ayaski. “Janïra mä sarnaqäwi sapakïri disciplina tuqita jan walt’äwirjam amuykasaxa, yatiqirimpixa kunas utjaski ukhamaraki kuna pacha ukhamaraki muyuñäwi churasktan uka amuyañaw wakisi”.

Psicomotricidad ukaxa wawanakaxa jañchipampi, espacio, yänaka ukhamaraki yatiqañ utan luräwinakampix kunjamatsa mayacht’asipxi uka tuqit mä wakiskir cimientowa. Uka chiqaxa lectoescritura ukhamaraki cálculo ukanakjam yatiqäwinakarux chiqak yanapt’i: jañchi posición apnaqañaxa qillqañatak mä suma chiqana sayt’asiñataki yanapt’i; pä ampara mayacht’ayañaxa mä amparampixa cuaderno katxaruñataki ukhamaraki mayni amparampixa luräwi lurañataki yanapt’i; ukhamaraki nayra-ampara mayacht’asiñaxa qillqañana ukhamaraki yänaka apnaqañana irnaqi. Fuentealba ukaxa wali suma qhanañchi, akaxa janiw equilibrio suma utjañaxa yatiqäwinakanxa juk’amp suma resultado utjañapäkaspati sañ munkiti, kunattix yatiqäwixa walja yänakampiw lurasi; ukampisa, yatiqañ utan experiencianakan chikancht’asiñatak jañchi tuqita wakicht’äwinakaru yanapt’iri mä wakiskir componente ukawa.

Kinesiológica yanapt’äwixa yatiqañ utanakanxa neurodesarrollo tuqita utjki uka condiciones ukanakampiw walja kuti chikt’ata: autismo, TDA-H, discapacidad intelectual, coordinación tuqita trastornos jan ukax síndrome de Down. Ukampisa, yatichirixa siwa diagnóstico ukaxa janiw yanapt’äwi ajlliñatakxa nayrïr criterio ukhamäñapäkiti. “Janiw mä yatiqirixa diagnóstico utjipaniki jan ukax Programa de Integración Escolar ukankipaniki intervención lurktanti; intervención lurapxta kunapachatixa mä función tuqita necesidadaxa utji ukat uka necesidadaxa yatiqirin chikancht’asiñaparusa ukhamaraki suma jakañaparusa jark’i” siwa. Ukhamatwa aka disciplina ukaxa Programa de Integración Escolar utjki uka colegios ukhamaraki uka yanapt’äw jan utjki uka colegios ukanakarusa puri.

Luräwinakanxa, aka propuesta ukaxa janiw especial infraestructura munäkiti janirakiw currículo anqäxan yaqha pachaxa wakiskiti. Jisk’a pausa activa ukanaka, kankaña mayjt’ayaña, irnaqäwi estaciones ukhamaraki yatichäwi amtamp sarnaqäwinaka aula manqhanxa yapxatasispawa, sapa asignaturana Objetivos de Aprendizaje ukarux jan pach chhaqhayasa. Recreo ukhamaraki Educación Física clase ukax, Fuentealba satäki ukhamarjama, chikancht’asiña juk’amp mayj mayj lurañatak wakicht’ataspawa, sapa yatiqirin capacidades ukarjam reglas, distancias ukhamaraki dificultad niveles ukanaka mayjt’ayasa.

Ukatakixa kinesiólogos, yatichirinaka, educadoras diferenciales, familias ukhamaraki yaqha profesionales, sañäni fonoaudiólogos jan ukax psicólogos, taypinxa interdisciplinario irnaqäwi lurayañaw wakisi, taqinin mä pachpa objetivos funcionales ukarjam mayacht’ata. “Jach’a ch’amacht’äwixa akham amuyañat mistuñawa: yatiqirixa aula anqäxar mistuñapawa kinesiología katuqañataki, ukatxa kinesiología ukaxa yatiqirixa chikancht’asiñapäki uka pachpa contexto taypirux mantañapawa” sasa tukuyi.

Uruña Apthapiw

Uruña Apthapiw