Chile markana jutïr pacha qullqi tuqita sarnaqäwinxa, anqäxa tuqina pragmatismo ukaxa markana estabilidad ukarux ch’amanchawayiwa. Walja libre comercio tratados ukanakampi, ukatxa uraqpachana PIB ukata juk’amp 80% ukharuw katxarusiñapatak ch’amanchata, Chile markaxa mä plataforma neutral ukhamaraki uraqpachamp mayacht’ata ukhamaw suma jakañapa ch’amanchawayi; ukampisa, Escudo de las Américas ukaru mantxañaxa, mä estrategia, regional seguridad ukhamaraki cadenas de suministro ukanaka mayacht’asiñaru ch’amanchata iniciativa ukhamawa, ukaxa qullqi tuqita vulnerabilidades ukanaka jilxattayaspa, ukhamatwa desarrollo-nakana cimientonakapa usuchjaspa.
Jach’a tensión ukaxa socios comerciales ukanakamp direct geopolitical friction ukankiwa; China markaxa Chile markana exportaciones ukanakata juk’amp 35% ukharuw apthapi, ukatxa cobre, litio, cereza ukhamaraki celulosa nacional ukanakana wali wakiskir destino ukhamawa. Mayni tuqitxa, Estados Unidos markaxa tecnología ukhamaraki finanzas ukanakana mä inversionista wali wakiskiriwa, ukhamaraki qullqi tuqina sofisticación ukatakix mä socio indispensable ukhamawa. Mä iniciativa wali unilateral ukham uñt’ata, defensa ukhamaraki restricciones ukanakamp chikt’ata ukaru mantxañaxa, hemisférico posición apthapiñjamaw amuyt’ayasispa.
Jichhürunakanxa represalias comerciales ukanakaxa janiw arancelanakakiñakiti; barreras fitosanitarias, burocracia tuqina jark’awinaka jan ukax capital flujos ukanaka juk’amp pisiñapataki luräwinakaw utji. Ukatwa libertad de mercado ukana dinamismo ukarux, jiwasan modelo ukana mä característica wakiskirïki, mä continente tuqina seguridad compromiso wali volatil ukamp chhaqhayasiñaxa ch’amawa. Ukatwa, inversiones ukanaka wasitat uñakipaña ukhamaraki control luraña, anqäxa capital flujos ukanaka filtración ukhamaraki supervisión tuqi apnaqañatak mecanismos thaqhañaxa, Shield of the Americas ukana alcance tuqita chiqpach llakisiñanaka uñstayi.
Aka alineamiento ukaxa autonomía estratégica ukarusa jan walt’ayi, ukaxa mä wali jila chanini valorawa. Nayra pachanxa, Chile markana qullqi tuqita diplomacia ukaxa jiwasan soberanía tuqit negociacion lurañataki yanapt’awayi, interés nacional ukar nayrar uchasa, janiw sectores clave ukanaka anqäxa doctrinas geopolíticas ukar subordinación lurkiti. Hemisféricos esquemas ukanakaru mantxañaxa anqäxa inversiones ukanaka wasitat uñakipañataki ukhamaraki control lurañataki mecanismos uñstayi, capital flujos ukanaka filtrasa ukhamaraki supervisasa, crimen organizado ukan qullqinakap jan mantayañataki ukhamaraki transparencia ukar ch’amanchasa. Aka filtros ukaxa seguridad nacional ukatakix wakiskirikiwa, ukampisa aplicación ukanxa mä sesgo geopolítico utjaspaxa, discrecionales barreras ukhamaw tukuspa, ukatxa inversión extranjera directa (IED) diversificada ukarux jan ch’amanchxaspawa.
Ukhamaraki, minerales críticos ukanakana cadenas de suministro ukarux presiónaw yapxati. Escudo ukaxa aka recursos estratégicos ukanakana diversificación ukhamaraki “protección” ukar ch’amanchi; Chile markatakixa, uraqpachana cobre nayrïr productor ukhamaraki litio tuqina mä wali wakiskir actor ukhamäkasaxa, ukaxa extracción ukhamaraki procesamiento local ukanakanxa oriente tuqita capitales ukanaka mantaniñapatakix complejas presiones geopolíticas uñstayi. Jiwasan principal comprador ukhamaraki minería inversionista ukar limitir condicionalidades ukar iyawsañaxa ingresos fiscales ukhamaraki markana tecnología de punta katuqañapataki capacidad ukarux jan walt’ayaspawa, valor agregación ukar ch’amanchasa.
Segura infraestructura digital ukar uñtata impacto ukaxa aka paradoja ukarux juk’amp ch’amanchaspa. Telecomunicaciones, cableado submarino ukhamaraki centros de datos ukanakatak “proveedores de confianza” ukham regulaciones katuqañataki exigencias ukanakaxa facto ukham Asia tuqina gigantes tecnológicos ukanakarux anqäxar apaqi. Ciberseguridad ukaxa chiqpach wakiskir prioridadäkchisa, clave competidores ukanaka marginación ukaxa licitaciones ukanakana opciones ukarux juk’aptayi, tecnología despliegue ukarux juk’amp chanini tukuyi ukhamaraki empresas locales ukanakana transformación digital ukarux jark’i, mercado ukan competencia ukar juk’aptayasa.
Tukuyañatakixa, aka yänakaxa mercado apertura ukar directamentew mayjt’ayi. Regional integración ukaxa ideológicamente afin bloques ukanaka (friendshoring) ukarjam sarnaqchi ukhaxa, Chile markaxa modelo pachpa esencia ukaruw contravieni, ukaxa multilateralismo abierto, predecible ukhamaraki neutral ukawa. Regional seguridad dinamicas ukanakar saykatañaxa wakiskiriwa, ukampisa qullqi tuqina costo ukaxa desarrollo sustentasiña diplomática arquitectura ukar janiw jaytañäkiti. Autonomía ukar imaña, minería ukhamaraki tecnología tuqina neutralidad ukar arxataña, ukhamaraki uraqpachana taqi legítimas inversiones ukanakatak punku jist’arat imaña, aka exigencias ukanakaxa janiw jaytañjamäkiti. Mä escudo ukaxa seguridad ukar arxatañatak ch’amanchaskasina, ukampisa internacional economía taypina inserción ukarux jan walt’aychi ukhaxa, Chile markana jiltäwipatakixa wali jathi armadura ukhamaw tukuspa.
Felipe Vergara Maldonado
Postgrados Director
Facultad de Economía y Negocios UNAB