Jichha agricultura uraqpacha tuqina, tierra jan wali chiqañchaña ukat uma jisk’aptawi uka pachanakampi, cambio climático marcañampi, Universidad de Chile ukana Facultad de Ciencias Agronómicas investigadoras jupanakaxa uka jan walt’awinakaru uñakipapxi ukat mä amtawi apapxi, sistemas productivos juk’ampi ch’amanaspa ukhamarjama sarayañataki, amaranto ukat garbanzo producción uka tuqinakan.
Chile markaxa wali agricultura tuqinwa utji. Uraqpachanaw Chile exportaciones ukanwa uñt’ataki, ganadería ukat agricultura ukasti economía ch’aman ch’usa lurawinakawa centro–sur tuqinakan. Ukampirus walja maranakampi, calentamiento global ukat economía tuqinaka jan walt’awi ukax walja productos janiwa jiwaspachakiti. Aka chícharo sutini leguminosa ukhamawa, janiw jichhaxa tradicional jakaskiti, ukhamarusa garbanzo ukampixa uka pachpas puri.
Aka pachasti U. de Chile ukana Facultad de Ciencias Agronómicas taypina académicas Cecilia Baginsky ukat Daniela Soto jupanakaruw llakisiyiwa, jupanakax mä amtawi apapxi uka cultivos qhispiyäwi ukhamarusa propiedadakapampi juk’ampi irnaqasiñataki.
Sasinwa: “Qalltawayapxañaniwa proyectos individuales tuqinakan, ukana jupanakampi jani amtasita cultivos ukanakaru qhispiyäwi munasipkänwa. Nayraqatax garbanzo wakichasipkta, ukasti jichhaxa wali aljasita uka cultivo, ukampirus walja pachampi jani sewispikti. Jichhaxa jani ni 100 hectáreas siembra utjiti nacional taypinsti, 20 maranakamp nayraki 23 mil hectáreas utjäna, ukhamarusa jichhaxa jakaskiri ukaxa Argentina markatpacha alasi” sasina profesora Cecilia Baginsky arsu.
Ukampirus jupax sasinwa yaqha pachparusa producción qhispiyäwi ukat yaqha agricultores siembrasa amtawayapxi. Kuna tuqinampisa? Valor agregado churasa. “Ukhamaraki aka garbanzo ukana proteína suma calidadaniwa, ukax encapsular lurawinakaruw askinipuni. Paralelo ukampi amaranto ukhamaraki irnaqasipkta” sasina Baginsky.
Sasinwa: “Amaranto ukax aminoácido perfil suma phuqhataniwa, ukhamarusa proteína uka calidadaniwa encapsulara apnaqañataki” sasina académica Baginsky, jupasti GTOP Grupo Transdisciplinario de Obesidad de Poblaciones ukana irpiri ukhamaraki Cátedra de Agricultura Campesina y Alimentación de la Universidad de Chile uka irpiri.
Ukhamarusa Daniela Soto, Facultad de Ciencias Agronómicas taypina académica, Departamento de Agroindustria y Enología taypinsti, sasinwa: “Idea ukax proteína uka propiedadakatpachaw apnaqañawa, ukhamarusa nutrientes protegera, ukax walja jaqinakaru jani phuqhatäspa. Aka amtawi adulto mayor uka tuquru ch’amancht’ani”.
Kuna layku animal proteína ukat vegetal proteína mayjaña?
Soto jupasti sasinwa: “Superficie cultivarakis ukat umaa wakisiri juk’amp jisk’akiwa. Walja variedades uka walja uma apnaqasipki ukhamaraki uma jisk’aptawi soportasipki”.
Ukhamarusa jupax yatiyiwa: “Agronómico manejo tuqinxa juk’amp askipuniwa, invernadero efecto gases juk’ampi jisk’ata, superficie jisk’a wakisi ukat garbanzo ukax uma jisk’aptawi ukana sartasiwa”.
Cecilia Baginsky jupax sasinwa uka superficie cultivar ukanakaxa yaqha cultivos “rentable” ukaruw purxatayna. Sasinwa: “Aka leguminosas ukanakaxa jani suma suelo ukaruwa unxtata, jani suma condiciones taypina, ukhamarusa rendimiento juk’aptawayiwa”.
Qhipatsti jupanakax sasinwa uka pachaxa agricultores janiw legumbres producaskiti, ukatwa extranjero markat alasi.
Sasinwa: “Aka paya cultivos (garbanzo ukat amaranto) uka irnaqañataki amtasisipkta, ukasti uma jisk’aptawi tolerantes. Payanakaruw jaya ch’amancht’i uka zonas tuqinakan, aka jach’a pachanxa agricultores jupanakaxa janiwa yaqha negocio tuqita utjkipkiti, janiwa uma walikipkuti, ukhamarusa uka suelo jani productivo ukaru valor agregado churapxaraki” sasina Baginsky.
Qhiparuxa profesora Daniela Soto sasina: “Granonakaxa apsutasa, proteína extrayasa, técnicas ukat tecnologías maykipasa, proteína suma calidadani uka, concentración jach’añchasa, aislado proteico uka lurañasa, jani concentrado. 90% proteína ukhamarjama uka proceso taypina, ukat funcionales propiedades ukhamaruw uñakipañani”.
Docente jupax sasina: “Ukhamaraki uka proteína alimentos formulación tuqinakan apnaqasispa. Garbanzo proteína ukasti espuma luräwina askiniwa, emulsificación tuqinansa askiniwa, ukhamaxa mercado uka lurañapataki valor agregado mayi”.