Universidad de Santiago (Usach) ukan Facultad de Ciencias Médicas ukan dermatólogo ukhamarak yatichiri, Héctor Fuenzalida, jupax qhanañchäna wali ch’iri pachax janchi lip’ichin jark’aqäwip aynacht’ayi, ukhamat dermatitis, rosácea ukhamarak yaqhip infecciones ukanak uñstañapataki. Ukhamaraki, sapa uruw protector solar apnaqañ iwxt’i, janiw inti jallupachanakankkiti, jan ukasti ch’iri pachanakans.
Aka qhipa urunakanxa Santiago markan ukhamarak Chile markan walja suyunakan wali ch’iri pachaw utjawayi. Jichhasti sistema frontal purinitap laykuxa juk’amp ch’iri urunakaw jutani.
Ukatwa Ministerio de Desarrollo Social ukax walja chiqanakan Código Azul sat yanapt’äwi qalltawayi, ukhamat thakhin jakasir jaqinakar wali ch’iri pachan yanapt’añataki.
Jaqinakax walja kuti amuyapxi ch’iri pachax usunakampikiw utji, sañäni usunaka ukhamarak hipotermia. Ukampis janiw armasiñäkänti janchi lip’ichis wali ch’iri pachan jan walinakap katuqatapa.
Aka tuqitxa, dermatólogo Héctor Fuenzalida jupax Diario Usach ukar akham qhanañchäna:
“Janchi lip’ichix wali wakiskiriwa, kunatix janchisampi anqäx pachamp chikancht’ayistu. Ukax wali suma wakicht’atäxi wali junt’u jan ukax wali ch’iri pachar mayjt’añataki. Ch’iri pachanxa vasoconstricción sat luräwiw utji, ukax sañ muni jisk’a wilan thakhinakax jist’antasiñapa, ukhamat luk’ananaka, nasa, jinchu, kayunaka ukhamarak yaqha chiqanakax janq’u jan ukax larama samin uñstañapataki.”
Especialista ukax sarakiwa:
“Jisk’a temperaturanakax janchi lip’ichin jark’aqäwiparuw jan walinak apanipxi. Lip’ichi patxankir grasa jisk’a q’awqha chhaqtayapxi, ukhamat wali qarjata tukuñapataki. Ukatsti dermatitis sat lip’ichi p’iqintäwi uñstaspawa. Ukhamächi ukhaxa, janchi jark’aqäwipax aynacht’i, ukhamat yaqha infecciones ukanakax jasaki mantañapataki.”
Jichha pachanxa, rayos ultravioleta ukar juk’amp jan uñstatas sarnaqañax kunayman jan walinaksa apanirakispa.
Jupax sarakiwa:
“Psoriasis usux aka pachan juk’amp uñstaspawa, kunatix janchisax wal q’ala isimp ch’allt’ata sarnaqañäni. Ukampis verano pachanxa juk’amp askichañawa, kunatix inti qhanax janchin células ukanakar askichir ch’amaniwa.”
Calefacción ukhamarak rayos ultravioleta
Dermatitis sat usux janchi lip’ichin p’iqintäwipawa. Aka usux walja kasta utji, sañäni dermatitis atópica, de contacto ukhamarak seborreica.
Fuenzalida ukax qhanañchi aka usun uñacht’äwinakapax janiw invierno jan ukax verano pachan wali mayjt’kiti.
Ukampis aire acondicionado apnaqañ tuqit mä wakiskir amuyt’äwi churaraki.
Jupax siwa:
“Aka aparatunakax wali qarjaña amuyt’äwi uñstayi. Ukax janchi lip’ichiruw qarjayaspa ukhamarak jisk’ach’achaña (picazón) uñstayañataki. Wal jisk’ach’achasi ukhaxa lip’ichix usuntaspawa jan ukax bacterianakamp usuntayatarakispawa. Ukhamaraki, lawampi jan ukax parafina ukamp nina naktayañat mistur q’añunakas lip’ichiruw p’iqintayaspa.”
Rosácea sat usux, ukax ajanun taypin utjir jan tukuskir p’iqintäwiwa.
Especialista ukax qhanañchi aka usux invierno pachan juk’amp jan walïxi.
Ukampis janiw wali ch’iri laykukiti.
Jan ukasti mä ch’iri chiqat mä junt’u uta manqhar mantañ laykuwa.
Jupax siwa:
“Rosácea usux wali ch’amawa controlaña. Mä ch’iri chiqat junt’u chiqar mantañax wilan jisk’a thakhinakap mayjt’ayi ukhamat aka usux mayamp uñstañapataki.”
Khitinakatix qullunakar sarapki jupanakatakixa especialista ukax sarakiwa khunux mä espejor uñtasitaw rayos ultravioleta kuttayani.
Ukax janchi lip’ichin kunayman jan walinak uñstayaspa, manchas ukanakat qalltasisa cáncer uñstayir células ukjakama.
Kunjams janchi lip’ichi jark’aqasiñasa wali ch’iri pachan
Dermatólogo Héctor Fuenzalida jupax qhanañchi otoño ukhamarak invierno phaxsinakan wali ch’iri pachasa wayrasa janchi lip’ichin grasa jark’aqäwip chhaqtayi.
Jupax uka grasa ukarux “jark’aqir jisk’a lik’iw” sasaw sutichi.
Ukax chhaqtaspa ukhaxa lip’ichix wali aynacht’i ukhamarak jasaki p’iqintaspa.
Ukatwa jupax iwxt’i:
“Lip’ichi suma ch’allt’asiña, juk’ampis wali ch’iri alwa pachan. Amparanakar guantes uchasiña. Khitinakatix p’iqin ñik’ut jan utjkiti jupanakax gorro apnaqañapawa, kunatix uka chiqax walja kuti jan jark’aqatawa.”
Janchi q’umachañ tuqitxa doctor ukax iwxt’i:
“Janiw walja jabonasa shampoosa apnaqañäkiti.”
Jupax sarakiwa jisk’a pacha umampi jariqasiña, ukhamarak jan wali junt’u umamp jariqasiñat jithiqtaña, kunatix ukax janchi lip’ichir jan walinak apanispawa.
Ukhamaraki, lubricante cremas apnaqañax wali askïspawa, kunatix lip’ichin jark’aqäwip mayamp ch’amancht’i ukhamarak dermatitis jan ukax infecciones uñstañat jark’aqi.
Protector solar tuqitxa, Fuenzalida ukax iwxt’i invierno pachans jan ukax wali q’añu pachans sapa kuti apnaqañapa.
Jupax akham siwa:
“Ch’iri pachanakas rayos ultravioleta ukarux uñstatasasktanwa. Aka rayunakax walja maranak qhipat janchi cáncer uñstayañataki yanapt’aspawa.”
Ukhamaraki, académico ukax qhanañchi protector solar ukanakax ajanun arrugas ukhamarak manchas ukanak uñstañat jark’aqirakïtapa.
Jupax tukuyarux sarakiwa:
“Ch’iri pachanxa protector solar ukax verano pachar sipansa juk’amp juk’a kutinaka uchasispa, inas pä jan ukax kimsa kutikïspawa. Ukampis wali wakiskiriwa jan armasisa apnaqañaxa.”
