Jichhürunakanxa muspharkañ pachanakaw jakasktanxa. Janipuniw nayrax jaqinakax aka pachan walja yänaka, tecnología, yatiyäwinaka ukat herramientas ukanakampix utjkiti suma, qamir ukat equilibrio utjki uka markanaka lurañataki. Ukampirus, wali muspharkañawa kunatï jichhax walja jaqinakax jutïr urutx llakisipxi, apnaqirinakaparux jan confiyxapxi ukat mä wali ch’amaka institucional jaytañ amuyump jikxatasipxi.
Jan ukax qamirïñ pist’atax problema ukhamäkaspati. Janirakiw técnico yatiñanakax pist’atax ukhamäkiti. Janirakiw ideologías pist’atax ukhamäkiti, kunattix walja maranakaw jaqinakax izquierda, derecha, centro, liberal, socialista, conservador, nacionalista, progresista ukat yaqha fórmulas ukanakan gobiernonak uñt’apxatayna. Ukampirus, mä sapa munañax utjaskakiwa: mä gobierno jikxataña jaqinakan dignidad, estabilidad, salud, educación, irnaqäwi ukat sumankañ churiri.
Jiskt’äwix janiw izquierda jan ukax derecha tuqinkkiti. Uka aruskipäwix democracia taypin chiqapäkchisa, walpun jach’anchatäxi, awisax inamay espectáculo ukhamarakiwa. Chiqpach jiskt’äwix akawa: ¿kunjamäñapasa mä apnaqirixa markapax taqpach suma jakasiñapataki?
Aka jaysäwix ideología fanatismo jaytañwa mayi ukat mayampiw chiqapar kutt’añasa: servicio público ukan pachpa sarnaqäwipa.
Mä suma apnaqirix janiw qullqi tuqit genio ukhamäñapäkiti, janirakiw wali suma arst’iri jan ukax carismático líder ukhamäñapäkiti. Janirakiw propaganda maquinaria ukax munaskaniti uñnaqap sayt’ayañataki. Jach’a kankañapax yaqha juk’amp wali ch’amawa: yatiñampi ch’amampi poder ukx taqi markan suma jakasiñapatak apnaqaña.
Apnaqañax janiw munañamp apnaqañäkiti, jan ukasti mayacht’at markan munañanakap armoníampi wakicht’añawa. Khititï poder ukar purki ego, partido jan ukax doctrina ukampi apnaqañatakix markan mayacht’asiñap t’unjañaruw purini. Ukampirus, khititï taqinitaki apnaqatap amuyki -jan ukax janiw jupar votapkiti uka jaqinakatakis- chiqpach liderazgo ukar jak’achasi.
Uka suma apnaqirix nayraqat mä wali wakiskir suma luräwiniñapawa: chiqpach qhana chuymani kankaña. Janiw arst’äwin qhana chuymani kankañakïkiti, jan ukasti chiqap uñacht’ayata. Recursos públicos apnaqäwipa, amtäwinakapa, intereses ukanakampi chikachasiñapa ukat sapa mayni sarnaqäwipx qhan uñacht’ayañawa.
Corrupción ukax janiw qullqi tuqit juchakïkiti; markan suyt’äwiparux wali ch’axwañawa. Sapa peso corrupciónampi apaqatax hospitalan mä cama juk’amp pist’atawa, mä escuela jan wali tukjatawa, mä familia jan oportunidades ukaniwa, mä machaq generación ukax k’ari lurañax mérito ukat sipans wali askïtap yatiqaski. Janiw mä markax suma jakasiñx lurañ puedkiti ética jan wali cimientonakampi.
Ukampirus, qhana chuymani kankañax sapakix janiw wakiskiti.
Mä suma apnaqirix wali jaya amuyt’añ yatiñanïñapawa. Janiw jutir titular ukak uñjañapäkiti, janirakiw jutir encuesta jan ukax elección ukak uñjañapäkiti. Décadas ukat generaciones ukanakat amuyt’añapawa.
Jach’a markanakax janiw improvisación ukampis instantáneo aplauso thaqhir políticas ukampis luraskiti. Jaya pacha amtanakampi, institucional continuidad ukat disciplina nacional ukampiw lurasi.
Educación ukax mä uñacht’äwiwa. Janiw jank’ak político achunak churkiti. Mä wawax jichhürux wali suma yatichäwi katuqki ukax tunka phisqhani jan ukax pä tunka maratw markarux askinak churani. Ukampirus, khititï jutïr urur amuyki uka apnaqirix janipuniw uk jaytañapäkiti.
Salud pública ukax pachpa amuyt’äwi mayirakiwa. Janiw hospitalanak jist’arñakïkiti foto oficialatakixa; prevención, atención primaria ch’amanchaña, tecnología inversión ukat salud mental ch’amanchañaw wakisi. Usut markax janipuniw suma irnaqirïkaniti ni libre ukhamäkaniti.
Suma irnaqäwix yaqha wali wakiskir lurañawa. Irnaqäwix janiw estadística ukakïñapäkiti. Mä suma markax irnaqäwinak munaraki jaqinakar jakäwip amtañataki, familia lurañataki, uta alasïñataki, yatichasiñataki ukat sartañataki.
Akan mä jach’a pantjasiw mistu: Estado ukat mercado ukanakan jan chiqap jaljtaña.
Mä yatiñani apnaqirix panpachax herramientas ukhamätap amuyi, janiw religión ukhamäkiti. Yatiwa kunapachatï Estado ukax abusonak chiqañchañataki, derechos ukanak arxatañataki ukat jan ch’amani jaqinakar yanapt’añatak mantani ukxa; ukhamaraki yatiwa kunapachatï libertad económica ukax innovación, inversión ukat qamirïñ sartayañatak jaytañapa.
Extremos ukax pantjapxiwa kunattix herramientas ukanak religión ukar tukuyapxi. Sinti estatismo ukax creatividad jark’i ukat burocracia jilxatayi. Mercado jan regulación ukax abuso ukat mistuñ jark’äwi utjayi. Chiqap equilibrio ukax chiqpach arte político ukhamawa.
Ukampirus, uka equilibrio ukax janirakiw phuqhaskaspati yaqha wali manqha amuyump jan utjkaspaxa: desarrollo espiritual ukat cultural dimensión.
Civilizaciones ukax janiw qullqi jilxatañampik sum sartapkiti. Sartapxiwa kunapachatï pertenencia amuyuni, mayacht’at identidad ukat común ética horizonte ukani ukhaxa.
Andino Suma Qamaña amuyunxa -suma jakaña- desarrollo ukax janiw qullqi ukampik tupuñäkiti, jan ukasti jaqi, comunidad, naturaleza ukat ajayu taypin armonía ukampiwa.
Uka amuyux jichha política tuqit wali ch’amani yatichäwi churistu. Suma jakasiñax janiw alasiñakïkiti. Mä markax qullqituqit jilxataspawa ukampirus moral tuqit pobreptasispawa. PIB ukax jilxataspawa ukhampach familia vínculos t’unjasispa, salud mental jan waliptaspa ukat mayacht’at amuyux ch’usaraptaspa.
Mä suma apnaqirix uk amuyaspawa. Jaqinakar jan apt’asisa progreso sartayaspawa. Tecnología jan sapak saraqañampi. Modernidad jan saräwinakar jisk’achasa.
Ciencia ukar ist’aspawa, ukhamaraki markanakan nayra memoria histórica ukarusa. Innovación arxataspawa jan identidad cultural t’unjasa. Desarrollo ukax jutïri pachampi raíces ukamp mayacht’aspawa.
Tukuyarusti, suma apnaqirix uñacht’äwïñapawa.
Janiw chiqpach liderazgo ukax coherencia personal jan utjkiti.
Markanakax juk’amp uñjapxi arst’añat sipansa. Khititï apnaqki ukax llullakchi, jaljchi, engañchi jan ukax jach’a jach’a sarnaqchi ukhaxa, taqi markaruw uka sarnaqäwinak yatichani. Ukampirus, disciplina, respeto, austeridad ukat servicio ukamp sarnaqchi ukhaxa, markan moral nivelap amukiw jach’anchani.
Inas ukatwa suma apnaqirix wali ch’amäxi jikxatañaxa: kunattix inteligencia, ética, humilde chuymani kankaña, historia amuyaña, emocional ch’ama ukat chiqpach servicio munaña mayacht’añ mayi.
Janiw elecciones atipt’añakix suma apnaqañ yatita sañäkiti, kunjamtï poder apnaqañakix markan ajayup amuyañäkiti ukhama.
Inas jichha pachan jach’a crisisax janiw qullqituqit jan ukax ideología tuqitäkiti, jan ukasti yatichäwi tuqitächispa: estadistas wakicht’añ jayttanwa ukat operadores políticos lurañakampix kusisxaraktanwa.
Uk jan mayjt’kchi ukhaxa, etiquetas ukat parlaskakiñäni -izquierda, derecha, centro- ukampis jan chiqpach problema askichañäni.
Kunattix chiqpach apnaqirix janiw doctrina ukankkiti; markapankiwa.
Ukat kunapachatï mä líder uk amuyt’i ukhaxa, política ukax janiw poderatak ch’axwäxiti, jan ukasti kunatï nayratpachäñapäkäna ukaruw tuku: taqinitak suma jakasiña lurañ noble oficio ukaru.
Juan Carlos Hernández Caycho
Periodista, comunicador social ukat AMA arsuriri