Chile markan altiplano taypina, “Salar de Surire” sutini jach’a quta q’añu uta utji. Aka jach’a imaña uraqpachan mä sapa, wali suma uñt’atawa. Jach’a sumapampi ukhamaraki uywanakapa wali yäqatawa, internacional ukhamaraki nacional instituciónanakampi, wakichata jark’aqañanaka taypina. Ukampisa, 37 mara ch’usaqaña mineral wakichäwinakampi, jichhaxa mä qamañ ch’axwawa utji: ¿jach’a extractivo ch’ama taypina saraskañati? janicha ¿qhipa pacha suma qamawi taypina imaña ch’amanchañataki?
Chile Sustentable, Patagona Grants yanapt’ampi, “Salar de Surire” sutini qillqatanakawa uñstayawayi. Aka qillqatasti qhanstayi imaña ch’ama, jichha pacha uñt’äwi ukhamaraki qhipa sartawi. Jani sapa suma uywapachakiñäkiti, jan ukasti cultura aymara ukhamaraki uraqpachan qamawi, ukhamaraki suma qamawi taypiru sarayañataki thakhinakawa uñacht’ayata.
Arica ukhamaraki Parinacota regionan utji, Salar de Surirexa janiw kawkhichisa ecosystemakiti, jan ukasti uraqpachan mä imaña qhanstawiwa. Jupanxa walja wakichata jark’aqañanaka chikachasiniwa: Monumento Natural satampi Washington Convenio taypina, Ley 21.600 Biodiversidad taypina; Sitio Ramsar satampi humedal jark’aqañataki; Reserva de la Biosfera satampi UNESCO taypina; Sitio SIPAN satampi FAO taypina; ukhamaraki Área de Desarrollo Indígena Alto Andino taypina.
Uka qillqatanakaxa janiw sapakiwa, jan ukasti wali jach’a suma qamawi, cultura ukhamaraki markachirinakan jaqipxatapa uñacht’ayi. Aka salar taypina, mä sapa uywanakawa, ukhamaraki nayra jaqinakan yatiñanakapa k’añaskiwa.
Mä ecosystema jan walt’ayata
37 marana, Salar de Surirexa ulexita sat mineral ukhamaraki yaqha ch’usaqañatakiriwa apnaqata, jach’a irnaqawinaka Arica y Parinacota markachirinakaruw churawayi. Ukampisa, aka economía yanapt’axa wali llakisiwayi.
CONAF uka 2022 marana qillqatanakapasti qhanstayi: flamenco altoandinos, mä jach’a uywa bioindicador, janiw jichhaxa qillqaña phuqhapkiti. Aka chiqaxa jach’a ecosystema taypina qhawqha jan walt’äwi uñacht’ayi.
Consejo de Defensa del Estado ukasti demanda apayiwa, sañataki: 2036 marakama apnaqaskani ukhaxa, salar ecosystema jiwxaniwa. Ukhamarusa, cambio climático ukaxa juk’ampi llakisiwayi, bofedales ukhamaraki humedales altoandinos jark’aqasi, jupanakaxa jaqinakampi uywanakarux qamachañawa.
Suma qamawi sartawi thakhinaka
Chile Sustentable qillqatanakaxa janiw sapakiwa. Yatiyapxi: Salar de Surire jark’aqañataki, janiw q’añuchañati, jan ukasti suma qamawi local taypina irnaqäwi, jaqinakarux aski irnaqäwi churani, territorio jark’aqañampi. Uñt’ayi: ecoturismo comunitario, educación ambiental, investigación científica. Ukhamaraki ch’amañchañawa aymara cultura, nayra yatiñanaka, Área de Desarrollo Indígena Alto Andino ukhamaraki Reserva de la Biosfera taypina.
Ukhamaraki, Ley 21.600 wakichata apnaqañawa, local markachirinakar chikanchasisa, economía verdes jach’anchasisa. Qillqatasti yatiyi: Salar de Surire recupera, regiónan jach’a luräwimp sarañapataki, uywanakaru jark’aqañataki ukhamaraki ecosystema jach’a qamawi ch’amanchañataki.
Seminario Aricanxa
Aka qhipa urunxa, seminario lurasiñaniwa: “Salar de Surire: Patrimonio ukhamaraki Biodiversidad jach’anchasa”, jueves 28 agosto 2025, 9:30 arumaxa, Universidad de Tarapacá Arica taypina.
Uka aruskipawixa especialista jach’anakaruw mayacht’ani: medio ambiente, biodiversidad, derecho ambiental ukhamaraki aymara yatiñanaka. Aruskipawixa mä espacio qhananchani, aruskipañani, salar jark’aqañataki. Seminario ukax gratuito ukhamaraki presencialawa, YouTube taypina qhantatäni, Chile Sustentable, Fundación Tantí, Fundación Relaves ukhamaraki yaqha organizaciónanakampi luratawa.
Salar de Surirexa janiw sapa mineral q’añuchañakiñäkiti, jan ukasti: jach’a ecosystema nayraqatata, biodiversidad uywa uta, comunidad indígenanakaru sustento, ukhamaraki jaqinakampi Pachamamampi qamiri mayachäwi. Jichhaxa, jan walt’awinakar uñjasaxa, Arica ukhamaraki Parinacota regionanxa wali ch’amañchi luräwina nayraqatäñapataki, suma qamawi ch’amanchañataki.
Qillqatanxa qhanstawayi: “Jach’a amuyt’awixa qhipa pacha taypina, Salar de Surire jach’a suma qamawipax jiwkiti, jan ukasti ch’ama qamiri economía local taypin ch’amanchañatakiwa.”