Mä republicana atipjäwi Trumpan tukuyäwiñapax janiw tukusiñapäkiti

Si el Partido Republicano ukax noviembre phaxsin legislativas eleccionanakap pierde, “Trumpan gobiernon tukusiñapa” sas arsuñax janiw chiqapäkaspati. Ukampis kunas tukusispawa ukax legislativan utjki uka relativa comodidad ukawa, ukampiw jupax gobiernaña lurawayi.

Trumpax eleccionanakarux mä ch’amä posición ukampiw puri. Qhipa Reuters/Ipsos encuesta ukax aprobaciónapax 33 por ciento ukhamawa, presidencian utjki uka pachanx juk’amp jisk’awa. Ukampis aprobación encuesta ukax janiw qhawqha votantenakas urnanakar sarapxani uk yatiykistuti. Nayataki, juk’amp wakiskir variable ukax colerasiñawa. 2016 maranx mä wali ch’amani movilizadoränwa, ukat 2024 marans wali wakiskirïrakiwa. Jichhax demócratas ukanakax uka sentimiento ukax mayjt’ayatäñap suyt’apxi, ukhamata Trump contra utjki uka rechazo ukax electoral participación ukar tukuñapataki.

Ukhamaraki, mä ola demócrata utjañapax janïraw chiqapäkiti. Yaqhip primarias ukanx candidatos wali progresistas ukanakaw mistusipki, jupanakax base ukarux wali kusisiyasipxaspawa, ukampirus independientes ukat demócratas moderados ukanakanx rechazo ukhamaraki utjayasipxaspawa. Jichhax demócratas ukanakax Cámara de Representantes ukar kutir apnaqañapax Senado ukar sipansa juk’amp posiblewa.

Aun ambas cámaras ukanak apnaqapkchi ukhas, nayax janiw Trumpax moderadokiptaspati sas amuykti. Nayan amuyujax mayjawa. Legislativan bloqueo utjipanx poder ejecutivo ukarux juk’ampiw apnaqaspaw, juk’ampis inmigración, política exterior ukat comercio tuqinakan. Ukhamax mä Trump legislativamentex juk’amp ch’amañchasita, ukampirus políticamente juk’amp agresivo uñjassnawa.

Aka situaciónax América Latina markarux ch’amanchaspawa, ukampis akax mä mayjt’äwi uñacht’ayañ munta. “Doctrina Trump” sata ukat sipansa, nayax Doctrina Rubio sasaw arsuñ munta. Trumpax región ukarux inmigración, narcotráfico, comercio ukat seguridad tuqit uñji. Marco Rubiox hemisférica tuqit juk’amp articulada mä visiónaniwa, kawkhantix China, infraestructuras, cadenas de suministro ukat seguridad nacional ukax mä pachpa competencia estratégica taypinkiwa. Secretario de Estado ukham Centroamérica ukat Caribe markanakar nayrïr viajepar saratapax mä qhana señalänwa. Mä Congreso demócratax presupuestos jan ukax instrumentos coercitivos ukanakarux limitaspawa, ukampirus Rubiox Departamento de Estado irptaskchi ukhax uka lógica chhaqtayañax wali ch’amäspawa.

Aranceles tuqins niya ukhamarakiw pasaspaxa. Trumpataki, jupanakax pä lurawinïpxiwa. Ingresos churapxi, kunapachatix federal deuda ukax 40 billones de dólares ukar jichhak puriski ukhama, ukat pachparakiw presión política lurañatakix mä herramienta ukham irnaqaraki. 2019 maranx México markarux 5 por ciento arancel uchantañampiw amenazäna, jan ukax migración control ukar ch’amanchaspa ukhama. Qhipatx frontera tuqinkir machaq medidas ukanak utjatapatx uka amenaza ukax apsutäxänwa.

Corte Suprema ukax febrero phaxsin 2026 maranx emergencia económica poderes ukanak global aranceles jach’anak uchasiñatak apnaqañax limitäñapwa amtäna, ukampis política arancelaria ukax janiw chhaqtaykänti. Administración ukax yaqha bases legales thaqhäna. Mä derrota republicana ukax Trumpan maniobra lurañ capacidadapx juk’aptayaspawa, ukampirus jupan gobernar lurañjamapax janiw necesariamente mayjt’aykaspati. Congreso ukat tribunales ukanakax límites uchañ puedepxi. Jupax presidencia apnaqaskchi ukhaxa, poder ejecutivo, presión comercial ukat política exterior ukar unilateralmente apnaqañatakix motivos utjaskakiniwa.

Carlos Alsua – UNAB Facultad de Economía y Negocios ukan yatxatiri

Uruña Apthapiw

Uruña Apthapiw