Ley Karin en Chile: Trabajadoranakataki yatiqaña qullqapa

Jach’a uru 1ni Augusto maratxa, Ley Karin jach’a utañani, janiw Código del Trabajo jach’a uñtasiñani. Aka ley ukax trabajaduranakampit k’uchuñani, ukhamaraki empleaduranakampit, kunaymana qillqatanakaxa akapuniñani y uñt’añani acoso laboral y sexual uñt’aña. Aka amuyuki, Randstad Chile ukax kunan qillqata yatiqaña nayraqata laykiri, akampixa Ley uka yatiqañataki.

Ley 21.643, qhipa “Ley Karin” sutinakasa, Karin Salgado, saludan qhithañataki, kunas 2019 maran utjki, jach’a marka qamañani OIT Convenio 190 jach’a amuyuki uka, qamasa violencia y acoso uñt’aña. Aka ley ukax amuyuki qamañani violencia y acoso q’omachäwinakampi, yaqha willkañani, utjasiñani, investigación y sanción.

Ukatsti, ley ukax yatiñani ukhamarak taqwa qillqatakampi yatiyasiñani, gender amuyuki, discriminación janiwa, revictimización janiwa, imparcialidad, celeridad, razonabilidad, due process y colaboración. Ukatwa, ley ukax qillqata yatiqañani acoso laboral y sexual uñt’aña, horizontal, descendente, ascendente y mixto o complejo jach’a qillqataqaña.

Aka pachanxa, Miguel Capurro, Randstad Argentina, Chile y Uruguay Capital Humano Jilïr Apnaqiri, “aka ley ukax walja suma qamañani, jupanakan y trabajaduranakan, qamañanxiw qamañani suma jach’a aruskipañani. Ukhamarakiwa, qamañani suma jach’a qamañani, ukhamarak q’omañani, taqi q’oma jach’a yatiñani” sasinxa.

Dirección del Trabajo (DT) jichhax yatiñapaxa, machaq mara akaw yatiñani janiwa, kunaymana utjapki jach’a arsupaki, ukhamaraki kunatix 2022, qamañani kunaymana jach’a arsupaki. 28.027 jach’a arsupaki, 7% ukhamarak 2022 jach’a arsupaki, Ley Karin jach’a utañani 1ni Augusto maratxa, jach’a jach’a arsupaki. Ukatwa, jichhaxa, kunaymana jach’a arsupaki, 2023 maran 31% jach’a arsupaki.

Legislación yatiyawinakapan kunaymana wakichäwinaka

Ley Karin ukax kunaymana wakichäwinaka acoso laboral yatiqañani kunaymana qillqata, ukhamarak akapuni violencia uñt’añani, kuna chhaqataki jupanakan yatiqañani, cliente, proveedor, usuario, subcontratista y yatiqir chhaqataki.

Machaq acoso laboral yatiqañani, kunaymana arux janiw qillqañani, kunaymana qillqata, ukhamarak kunjamsa, kunjamatix kunaymana acoso laboral uñt’añani, trabajaduranakaru kunaymana ch’usatpach uñt’añani, ukatxa jupanakan qamañani uñt’añani. Janiw, kunjamatix kunaymana jach’a arsupaki, kunaymana kunaymana acoso laboral uñt’añani, kunaymana qillqata, jach’a qillqata, janiw jichhaxa acoso laboral qillqata. Aka Ley Karin ukanakax utjawi suma, jach’a qamañani, ukhamarak trabajaduranakaru uñt’añani, janiw kunjamatix qamañani, kunaymana qillqata, ukhamarak jupanakaru suma uñt’añani.

Ley Karin ukan jach’a wakichäwinaka y taqi qillqatanaka

– Yatiqirunakaru uñt’añani: Ley ukaxa yatiqirunakaru jach’a uñt’añani, uka yatiñanxa, amuyt’awix akax walja amuyt’añani, chhakat aruskipt’awi y wakichäwinaka.

– Yatiqañani wakichäwinaka y taqi qillqatanaka: Yatiqañanaka jach’a qillqata o arust’awi, ukhamarak chhakat empleador o Dirección del Trabajo.

– Chhakat yatiqaña y chhakt’añani: Yatiqaña amuyunaka jach’a qillqata, 30 uru maxkamampi janiwa. Chhakat yatiqañaxa jach’a qillqata, chhakt’añani, ukhamarak jupanakaru jach’a qillqata.

– Institucional amuyunaka: Dirección del Trabajo y Contraloría General de la República jach’a yatiqañanaka jach’a amuyt’añani.

– Inclusividad: Publico y privado sectoran trabajaduranaka, armadas y orden fuerzas, jach’a aruskipt’awi, indefinido contratos, obra o faena, teletrabajan o regimen mixto.

– Igualdad amuyunaka: Ley Karin ukaxa jach’a amuyt’añani, gender discriminación janiwa, ukhamarak igualdad amuyt’añani.

Acoso yatiqaña y jach’a amuyunaka

Kunaymana qillqatanaka acoso sexual, acoso laboral y violencia, akax nayraqata violence yatiqañani, kunaymana chhaqataki jupanakan jach’a arust’aña. Ukhamarak ley ukax kunaymana jach’a arust’aña, chhaqat arust’aña, ukhamarak jupanakaru yatiqañani, kunaymana yatiqañani taqi qillqatanaka jach’a arust’aña.

Acoso Sexual: Aka arust’añaniwa, kunatix mä jach’a sexual uñt’aña, janiwa arust’aña, kunatix jupanakan arust’aña.

Ejemplos: Mä arust’añaniwa, kunjamatix mä uñst’aña, mä uñst’aña, chhaqat arust’aña, uñt’aña, amuyt’aña, amenazas, jach’a arust’aña.

Acoso Laboral: Aka arust’añaniwa, kunaymana arust’aña, kunaymana arust’aña, kunatix jupanakaru jach’a arust’aña, jupanakan qamañani arust’aña.

Ejemplos: Kunatix mä qillqataxa, janiwa arust’aña, janiwa arust’aña, jach’a arust’aña, janiwa arust’aña, janiwa arust’aña, janiwa arust’aña.

Violencia uñt’aña: Aka arust’añaniwa, kunaymana chhaqataki, cliente, proveedor, kunaymana jach’a arust’aña, kunaymana arust’aña, jupanakan qamañani arust’aña.

Ejemplos: Gritanaka o amenazas, arust’aña, uñst’aña, jach’a arust’aña, kunaymana arust’aña, kunaymana jach’a arust’aña, vandalismo, robo o asaltos.

Trabajadurankaruk uñt’añani pasos:

Acoso laboral, sexual o violencia jach’a aruskipañanxa, trabajadurankir yatiyawinaka:

– Recursos Humanos o jach’a supervisorani informasiñani: Jach’a aruskipañani empresa jach’a amuyt’awinaka, qillqatanaka yatiqañani, investigación y aruskipaña.

– Acoso dokumentasiñani: Janiw kunaymana akxanaka, chhaqatampi jach’a aruskipañani, fechas, horas, lugares, testigos y relevantäwix yatiqañani.

– Asesoría legal consultasiñani: Derechos y opciones jach’a amuyt’añani, legal asesoría yatiyasiñani.

– Formal denuncia jach’a jach’a aruskipañani: Janiw kunaymana jach’a aruskipañani, autoridad laboral kompetentekin formal denuncia.

Miguel Capurro sasinwa, “Ley Karin ukax acoso laboral y sexual jach’a aruskipañani. Aka legislación ukax janiw kunaymana qillqatanaka, ukhamarak empleadorampit trabajaduranakaru protección jach’a aruskipañani, violencia laboral jach’a aruskipañani, prevention amuyt’añani.”

Ley Karin ukax implementasiñani, trabajadurankir jach’a amuyt’añani, acoso laboral, sexual y kunaymana jach’a aruskipañani. Investigación yatiqañanaka janiw kunaymana qillqatanaka, confidencialidad, imparcialidad, celeridad y gender amuyt’añani, privado y público sectoran. Ukhamarak, “capacitación y respetu y bienestar jach’a aruskipañani, due process amuyt’añani” sasin Capurro.

 

Uruña Apthapiw

Uruña Apthapiw