Kimsa jaqir ch’uxña jaqinaka taypita, payiri jaqiwa sañani: “Chile markana yatiqawi escuela taypina jichha phaxsinakaxa jan walt’awayiwa” sapxiwa

Universidad San Sebastián ukana “Chile arsupxiwa yatiqawita” sutini payiri uñakipawipasti uñacht’ayi: 74,6 % jaqinaka sañaniwa “yatiqawi uta taypin jach’a ch’axwa, jan walt’awi utji” sasa. Ukhamaraki, jupanakax yatiqirinakaru jach’a qhanañchatawa, janicha 47 % jaqinakax jisk’a jilatanakaruw sañapxiwa: “Pedagogía janiw yatiqañäkiti” sasa. Ukhamasti yatiqiri qallta yatiqawipa wali ch’ama jan walt’äwinak taypina jikxatasipxi.

Santiago, agosto phaxsi, 2025 marana. 65,5 % chilenonakasti sañaniwa: “Escuela taypi yatiqawi jan walt’awayiwa qhipa phisqha maranakanxa” sasa. 12,6 % sapaquiw sañani “waljañaw utjawayi”, 20 % sañaniwa “kawkipachaw qhiptani” sasa.

Yatiqawi calidad uñakipäwina, educación pública taypisti jisk’a t’aqa apthapiwayi (3,2 sata, 1 – 7 taypi). Subvencionada yatiqawixa 4,2 sata, privado yatiqawixa 5,7 sata jikxatasi.

Víctor Ruiz, USS uka Educación facultad jilïri jach’anchiri, saña: “Janiw yatiqawi calidad suma uñt’ata utjiti, janiw ch’axwa utjatapatakiti, ukhamaraki jaqinakax walja wawanakaru munapxiwa yatiqañataki. Ukhamasti yatiqiri qhanañchaña, yanapt’aña, jach’anchawiwa ch’amañchaña” sasa.

Yatiqawi taypin ch’axwa: jach’a jan walt’awi. 38,7 % jaqinakasti sañaniwa: “Escuela taypina ch’axwa, ch’axwasiñawa jach’a jan walt’awi” sasa. 32,8 % sañaniwa: “yatiqirinakaru qalltawi, sarantawi ch’amañchañawa” sasa. 30,7 % sañaniwa: “escuela taypi suma qamiri qamasañawa” sasa. 29 % sañaniwa: “yatiqirinakar salud mental yanapt’añawa” sasa.

Jaqinakata 3 taypita, 4 jaqiw sañani: “Escuela taypina ch’axwa wali jach’a jan walt’awa” sasa (74,6 %). Apoderadonakata, maya taypita kimsa jaqiw sañani: “Bullying jan ukax jach’a jan walt’awinaka nayraqata uñt’awayta 4 kuti yaqha marana” sasa. Kimsa taypita paya jaqiw sañani: “Drogas, armas, pandillas taypina jan walt’awinaka yatiyäwinaka utji” sasa.

77 % jaqinakasti sañaniwa: “Escuela taypina seguridad ch’amañchataki detector de metales apnaqañawa” sasa. Ukhamaraki, jupanakata 42 % sañaniwa: “jichhakiw yanapt’iri, janiw sapa luräwiti” sasa.

Paulina Guzmán, USS uka Educación facultad yatiqäwi irpirixa, saña: “Jaqinakan amuyapaxa q’ala ajjsarayatäwiwa, escuelas taypina seguridad jan utjatapawa. Ukhamaraki, jupanakax janiw castigo munapkiti, jan ukasti wawanakar yatichasiñataki suma utaruw apsuñ munapxi” sasa.

Familianaka: ch’amañchañataki aruskipañanaka. 91 % jaqinakasti sañaniwa: “Escuela taypi suma qamiri qamasañawa ch’axwa jark’añataki wali wakisi” sasa. 92 % jaqinakasti sañaniwa: “Taykanaka, apoderadonakaw ch’ama chachanakäpjjapxani” sasa. 63 % sañaniwa: “Escuelas ch’amañchataki lurapxani” sasa. 54 % sañaniwa: “Estado ch’amañchataki lurani” sasa.

47,7 % jaqinakasti janiw sañapkiti: “Pedagogía yatiqañäni” sasa.

Encuesta ukhamaruw uñacht’ayi: yatiqirinakax wali jan walt’awinakampiw jikxatasipxi. 52,8 % sañaniwa: “escuela taypi convivencia jan walt’awiwa wali jach’a jan walt’awi” sasa. 39,6 % sañaniwa: “irnaqäwi jach’a montañawa” sasa. 32,2 % sañaniwa: “sueldo jisk’akiwa” sasa. 31,3 % sañaniwa: “ajayu qhiparaña utjiwa” sasa.

55,1 % jaqinakasti sañaniwa: “Yatiqirinakar irnaqäwi suma jach’añchasiñawa wali ch’ama” sasa. 50,4 % jaqinakasti sañaniwa: “Escuela taypi wawanaka jisk’aptayañawa” sasa.

Víctor Ruiz, USS uka Educación facultad jilïri jach’anchiri, saña: “Aka yatiyäwi ukasti Estado thakhi wakichawinakaru jawsañawa, yatiqirinakar jach’añchasiñataki. Yatiqirinakan suma qamasañapaxa wali wakisiwa, wawanakan suma yatiqawipatakixa” sasa.

 

Uruña Apthapiw

Uruña Apthapiw