OCEC-UDP uksan mä yatxatäwipax uñacht’ayiwa, jach’a yatiqañ uta tukuyata irnaqirinakat 37% ukjax yatiñaparjamaxa subempleado ukhamäpxiwa. Usach uksan economista ukat yatichiri Víctor Silva yatxatirix qhanañchiwa aka fenómeno janiw profesionalanakax sinti wal utjatapatakik qhanañchaskaspati.
Chile markax irnaqäwin mä paradoja uñt’ayi: janiw kunapachas ukham jach’a yatiqäwinïr irnaqañatak ch’amañchata jaqinakax utjawaykiti, ukampirus profesionalanakax yatiqäwiparjam irnaqäwinak jikxatañatakix juk’amp ch’amampiw jikxatasipxi.
Universidad Diego Portales uksan Observatorio del Contexto Económico (OCEC-UDP) uksan mä yatxatäwirjamaxa, abril–junio 2026 kimsa phaxsinxa jach’a yatiqäwi tukuyatanakan jan irnaqäwipax 8,3% ukharuw puriwayi, ukatx tunka paya phaxsinakanx 0,4 puntos porcentuales ukham jilxattawayi.
Aka chimpux aka tamankirinakan jan irnaqäwipanxa tunka phaxsi pachaw nayrïr maramp chikax jilxattaski, ukampirus taqpacha markan jan irnaqäwipax pusi phaxsi jilxattawayiwa.
Ukampirus “yatiñan jan irnaqäwi” sata fenómeno juk’amp qhan uñacht’ayañatakix subempleo ukaw wali wakiskiri. Jach’a yatiqäwi tukuyata ukat irnaqaskir 4 millones ukjat jilïr jaqinakatxa, 37,7% ukjax yatiñaparjamaxa subempleado ukhamäpxiwa.
Universidad de Santiago de Chile uksan Facultad de Administración y Economía uksan economista ukat yatichiri Víctor Silva yatxatiritakixa, aka fenómeno janiw profesionalanakax sinti wal utjatapatakik qhanañchaskaspati.
“Janiw aka jan walt’awix profesionalanakax ‘sinti wal utjapxi’ ukat utjkiti”, sasaw jupax qhanañchi. Jupan amuyupatxa, Chile markax irnaqañatak ch’amañchata jaqinakanx mä jach’a mayjt’äwi utjayi, ukampirus aka mayjt’äwix janiw suma irnaqäwinakan jilxatawipamp chikachasiwaykiti.
“Qhathux janiw ‘janiw jupanakax munaskiti’ siskiti, jan ukasti ‘janiw jupanakarux yänakaparjam qullqichirjamäkiti, janirakiw yatiqäwiparjam irnaqäwi churirjamäkiti’ siskiwa”, sasaw yatxatirix Diario Usach ukarux säna.
Wali yatxatat irnaqañatak ch’amañchata jaqinaka
Datos ukanakax uka mayjt’äwi estructura ukan utjatap qhan uñacht’ayi. 2010 maranxa, jach’a yatiqäwi tukuyatanakax irnaqañatak ch’amañchata jaqinakanx mä 22% ukharukiw purïna. 15 marat qhiparuxa, uka proporción casi payaruw jilxattawayi, ukat 42,2% ukharuw puriwayi.
Ukampirus enseñanza media completa jan tukuyata jaqinakax 2010 maran 35,2% irnaqañatak ch’amañchata jaqinakanx utjkasina, 2026 maran 17% ukharuw aynacht’awayi. Ukhamatwa jach’a yatiqäwi tukuyata jaqinakax Chile markan irnaqañatak ch’amañchata jaqinakan juk’amp jach’a segmento ukar tukupxi.
“Chile markax 15 maranakan profesionalanak irnaqañatak ch’amañchata jaqinakanx payaruw jilxatayawayi (…) ukampirus economía ukax mä tunka marat jilaw juk’a jilxattawayi ukat jan suma irnaqäwinakwa uñstayi”, sasaw Silva yatxatirix qhanañchi.
Jupan análisisaparjamaxa, profesionalanakatak uñstki uka machaq irnaqäwinakan 79,9% ukax subempleo irnaqäwinakawa. Yaqha arunakanxa, irnaqäwi qhathux jach’a yatiqäwi tukuyata jaqinakarux irnaqäwinakapar mantayaskiwa, ukampirus janiw sapa kuti yatiñaparjam apnaqañ jan ukax qullqichäwi churir irnaqäwinakan mantaykiti.
Aka fenómeno ukax janiw taqi yatiqäwinakan mä kikpa uñstkiti. Víctor Silva yatxatirix carreras ukat irnaqäwi qhathun munäwip taypinxa yaqhipa mayjt’awinak utjatap amuyt’ayi. “Panpachaw utji, ukampirus janiw kikpäkiti”, sasaw profesionalanakax sinti wal utjatapa ukat suma irnaqäwinakan jan utjatap tuqit säna.
Jupan análisisaparjamaxa, Humanidades ukat Servicios Personales uka áreas ukanakanxa juk’amp jan irnaqäwinakaw utji, ukampirus Derecho, Educación ukat Medicina Veterinaria ukanakanxa juk’amp aynacht’ata tasas ukaw utji.
“Profesionalanakatak uñstki uka 10 machaq irnaqäwinakat 8 ukax subempleo ukhamäñapax qhanañchituwa, estructura ukan jach’a jan walt’awix demanda tuqinkiwa. Warañan Humanidades ukan profesionalanakax sinti wal utjki uka jan walt’äwi qhipürux chhaqtayaskañäni ukhansa, economía ukax yatiñan irnaqañanak jan jilxataykchi ukhax suma irnaqäwinakan jan utjatapax utjaskakiniwa. Janiw Trabajo Social jan ukax Periodismo yatiqirir juchañchkiristti; jan ukasti economía ukaruw juchañchkirista, kunatix janiw jiwasan sarnaqäwisan juk’amp yatxatata irnaqañatak ch’amañchata jaqinakarux apaqañatakix wakiskirjam jilxatapkiti”, sasaw säna.
Suma ajlliña
Aka escenario ukax waynanakatakix jichhax mä jiskt’äwiw uñstayi: ¿universidad jan ukax instituto técnico ukan yatiqañati? ¿Kawkïr área ajlliñasa? Silva yatxatirix “cicatriz efecto” sata jan irnaqäwi tuqit iwxt’i: irnaqäwi qhathurux economía jan suma sarantki uka pachan mantapki jaqinakax qullqi tuqit jan walt’awinak jikxatapxaspawa, ukax economía askipt’kchisa qhipürunakansa utjaskaspawa.
Ukampirus yatiqirinakan ajlliñanakapax juk’amp suma irnaqäwi jikxatañatak indicadores ukanïr carreras tuqir mayjt’aspawa.
“Carrera ajlliñax, juk’amp qhanaxa, jan yatiñjam pachan inversión lurañjam mä amtañawa”, sasaw qhanañchi. Ukatwa jupax iwxt’i irnaqäwinakan jutïr pacha, riesgo ukat jaya pacha amuyt’aña, vocación ukamp chika.
“Jichha pacha prensa titulararjam ajlliña, jan ukasti mediano plazo ukan proyección ukarjam jan ajlliñax, pachpa jan walt’ayir mä sinti jach’a mayjt’äwiruw puriyaspawa.”