Usach ukan Facultad de Ciencias Médicas ukan infectóloga Francisca Morales jupatakixa, gonorrea usux walja jaqinakatakix jichhakamasa jan wali uñt’atäskakiwa, ukampis walja jaqinakaruw puriski. Ukhamaraki, Universidad de Santiago ukan Escuela de Obstetricia y Puericultura ukan directora ukhamarak matrona Karla Campos jupax siwa jichha jach’a ch’amanchäwix jark’aqäwi tuqinkiwa.
Gonorrea usux wasitatwa Chile markan salud pública tuqin jach’a llakisiñ tukuraki, kunatix usuntäwinakax sapa maraw jilxattaski, ukax autoridades ukhamarak especialistas ukanakaruw llakisiyi. Ministerio de Salud (Minsal) ukan qhipa informe epidemiológico ukarjamaxa, 2025 maranxa 2.682 usuntäwinakaw qillqantatäna. Ukax pandemia qhipat juk’amp jach’a jakhüwiwa ukhamarak tunka maranakan juk’amp jilïri registro ukhamawa.
Aka jilxatäwix tasa de notificación uñakipasas qhan uñjasi. 2021 maranxa sapa 100 waranqa jaqinakatakix 5,2 usuntäwiw utjäna. Ukampis 2025 maranxa uka jakhüwix 13,3 ukaruw puri. Ukax pusi maranak taypinxa niya pä kuti chikata jilxatäwiwa.
Jan walt’äwix juk’amp ch’amawa Chile markan alaya suyunakanxa. Tarapacá suyuw nayrankäna, sapa 100 waranqa jaqinakatakix 41,9 usuntäwinakampiwa. Ukatxa Arica ukhamarak Parinacota, Coquimbo ukhamarak Antofagasta suyunakaw arknaqapxäna. Ukampis aka usux janiw uka suyunakankakïkiti. Región Metropolitana, Biobío, Los Lagos, Aysén ukhamarak Magallanes suyunakanx usuntäwinakax walpun jilxatarakiwa.
Minsal ukan yatiyäwinakapax uñacht’ayi 2021 ukat 2025 marakamaxa usuntatanakat 87% ukax 15 ukat 39 marani jaqinakawa. Juk’amp usuntatanakax 20 ukat 29 marani taman utji. Ukampis informe ukax qhanañcharakiwa adolescentes, 60 marat jilïr jaqinaka ukhamarak 15 marat aynachankir wawanakanx tasas ukax jilxattaskatap.
Universidad de Santiago ukan Facultad de Ciencias Médicas ukan infectóloga ukhamarak académica Francisca Morales jupatakixa, aka usux walja jaqinakatakix jichhakamasa jan wali uñt’atäskakiwa, ukampis walja markachirinakaruw puriski.
Jupax akham qhanañchi:
“Gonorrea usux Neisseria gonorrhoeae sat bacteria layku uñstir mä usuw sexual tuqi puri. Jilpachax warmin matriz punkuru jan ukax ch’uxu mistuñ thakhiru puri, ukampis sexual apnaqäwirjamaxa recto ukhamarak ano ukanakarus purispawa.”
Especialista ukax yapxatarakiwa nayrïr uñacht’äwinakax preservativo jan apnaqasa sexual relación utjatapatxa pä uru ukat tunka pusini uru qhipat uñstañap yatjatawa.
“Chachanakanxa, jupanakaw juk’amp qhana uñacht’äwinak uñacht’ayapxi. Ch’uxu mistuñan usuntäwi ukhamarak pene tuqit pusani mistuñaw utji.”
Warminakanxa jan ukhamäkiti.
“Walja kutix uñacht’äwinakax wali juk’akiwa. Ukatwa sapa maraxa mä kuti tamizaje lurañax wali wakiskiri, ukhamat aka bacteria utjatapa jan ukax jan utjatapa yatxatañataki.”
Morales jupax qhanañchi aka usux ceftriaxona sat qullampiw intramuscular tuqi askichasispa.
Ukampis jupax amuyt’ayarakiwa aka usun sapa maran jilxattatapax juk’amp jach’a jan walt’äwi utjatap uñacht’ayatapa.
“Gonorrea usux sapa kuti jilxattaskakiwa. Aka usux kamachirjam qillqantañ wakiskir usurakiwa. Ukax uñacht’ayi markachirinakan sexual yatiqäwix wali pisiqtaskatap. Walja usuntäwinak 15 marat jilïr jaqinakan uñjtan. Preservativo jan apnaqasa kunayman sexual luräwinak lurañaxa, vaginal, anal jan ukax oral tuqinxa, usuntañatakix mä jach’a jan walt’äwiwa.”
Jark’aqäwin jan wali amuyt’asiña
Llakisiñax yaqha sexual tuqi usunakaru purirakiwa.
Minsal ukan informe ukarjamaxa sífilis usux sapa 100 waranqa jaqinakatakix 55,2 usuntäwinakaruw puri. Ukax qhipa tunka maranakan juk’amp jach’a jakhüwiwa.
Universidad de Santiago ukan Escuela de Obstetricia y Puericultura ukan directora ukhamarak matrona Karla Campos jupatakixa, gonorrea ukhamarak sífilis usun jilxattatapax walja kunanakampiw uñstaski.
Jupax akham siwa:
“Chile markan sífilis ukhamarak gonorrea usunakax walpun jilxattaski. Ukax jilpachax preservativo jan apnaqañ laykuwa. Ukampis jichha wayna tawaqunakax taqi kunas jank’ak phuqhasiñap munapxi ukham amuyapxi, ukatwa usuntañ jan walïtap juk’amp jan amuyapxiti.”
Especialista ukax siwa ciencia ukax walpun nayrar sartawayi, ukatwa walja jaqinakan aka usunakat amuyäwip mayjt’awayi.
“Jichhax VIH ukham usunakatakix wali askir qullanakampi ukhamarak jark’aqäwinakampiw utji. Ukatwa walja jaqinakax ITS usunakaru janiw nayrjam wali jach’a jan walt’äwi ukham uñjxapxiti.”
Campos jupax yapxatarakiwa Chile markan jakirinakan mayjt’äwipax aka jakhüwinakarux ch’amanchaskaraki.
“Chile markan alaya suyunakanx juk’amp jilxattaski, kunatix uka chiqanx walja migrantes utji, salud controles ukar sarañax juk’akiwa, ukhamarak comercio sexual luräwinakas utjarakiwa. Aka taqi kunanakaw usuntäwinak jilxatañapatak yanapt’aspa.”
Ukampis jupax qhanañchi jichha pachan juk’amp wakiskir luräwix jark’aqäwi tuqinkaskatap.
“Jichhax sífilis usutakix walja tamizajes lurasiski. Ukampis jan walt’äwix janiw usuntatanak jikxatañakïkiti. Chiqapa jan walt’äwix usuntañ jan walïtap amuyaña ukhamarak markachirinakar kunjams yatichastan ukankiwa.”
Usach ukan Obstetricia y Puericultura directora jupax tukuyarux akham sarakiwa:
“Matronanaka ukhamarak matrononakjamaxa markachirinakar yatichañax jiwasan lurañawa. Ukampis jichhax janiw Estado ukan sexual yatiqäwi políticas públicas utjkiti uka irnaqäwir yanapt’añataki. Jan uka yanapt’äwimpixa, aka usunak jisk’achañatak nayrar sartañax wali ch’amawa.”