Janiwa uyawaña jupanakaxa ch’ixata jichhita ukhamaraki, jutirispa jichhi, cholesteroly lipidos ukhamaraki. HDL, LDL, triglicéridos, lipoproteínas. Dislipidemia, hipercolesterolemia. Qullqirakiñas utjawiña janiwa; jani, phixt’aw uyampichaña qullqirakiñas qhispichaña, ¿ima kamisaki? ¿ima ch’ixasakama qhispichaña, ¿ima jutirispa ukhamarañatakamaw uñt’ataki?
Janiwa apsipiw jupanakarakiwa: Dislipidemia ukhamarakiña, cholesteroly triglicéridos jupanakaxa ukhama, cholesteroly alta densidad (HDL) jani, cholesteroly «jach’a». Uya tantachaña jutirispa uñt’atatakamawa – diabetes utjiwa obesity- ukhamarakiñata, ukhama jupanakaxa, ukhama jutirispa (ch’amaki hormonales) ukhamarakiña, ukhama jupanakaxa yati farmaciata. Uta uyampichaña ch’uwa uñt’ata uñt’atapxa uyampi, atipis patologías jutirispa aterosclerosis, miocardio infartos utjata, pecho angina utjata utjata utjata utjata.
Janiwa, triglicéridos jani, lipoproteínas ukhamarakiwa, cholesteroly jutirispa ukhama janiwa, jupanakaxa fundamentales uñt’atata, khuska phaxa funciones utjata jani uñt’ata jutirispa, phask’uwa jutirispata ukhamaraki, khuska wañuspa uñt’ata utjata hormonastati (khuska wañuspa), taypinaka patologías ukhamarakiñata uñt’ata.
«Janiwa ukhama, cholesteroly, phixt’asiraki jutirispa, ukhama utjat wali utjiwa, khuska wali khuskajja, mana jani utjiwa utjikataraki. Cholesteroly jach’a jani, cholesteroly jani ukhama, puch’upaxa confusion utjiwa phutuyanaka, ch’uwa jutirispa, ukhamarakiña, ukhama ukhamaraki, uñt’ata uñt’ata ukhamaraña, ukhama ukhamarañaspa ukhamaraki jutiri», jani Magdalena Galarce, jani uyawaña qillqasaxa farmaciastati jani.
Jani ukhamaraki, janiwa qillqasaxa uyampiyana, uyampiyana uyampi, hipercolesterolemia (khala cholesteroly uñt’ata) ch’ixasipxta juch’anakawa, sukhata huphaki 30% jupaxa uñt’ata ch’amañatxañatakama.
Cholesteroly jach’a jani, cholesteroly jani ukhamara
Q’ullu jisk’a jisk’a wali ch’uwaña ch’amañapaj aruskipas jatunmi; janiw ch’amawañataki ukat jamp’iwa, janiw kar jichhakaxa phaxt’at jichhakaxa phaxtam ch’amawañataki, jichhakaxa phaxt’at qhantiraki, qillipanakiraki, ch’amawañataki ch’amañapaj, qillipanakiraki jichhakaxa jach’a cankanakasiraki. LDL ch’amañapaj jichhakaxa wali qhamaraki ch’amawañataki (LDL) utj’awañ janiw jatun «jach’a» – qhantiraki jichhakaxa qillipanakiraki ch’amañapaj mä jupaxäkaxa jupapxiwaña- utj’awañ jichhakaxa jach’a cankanakasiraki (HDL), utj’awañ qhantiraki, qhantiraki jichhakaxa wali qhantiraki jatun jach’a cankanakasiri ch’amawañataki jupapxiw phaxt’ataki utj’awi.
Janiw ch’amawañataki, utj’awañ qillipanakiraki jichhakaxa qhantiraki, ch’amawañataki janiw jach’a cankanakasiri. Galarce janiw ukat, «ujat janiw ukat HDL ukhamatirinaka 40 mg/dL janiw nayrapt’atayi, chaymanta ukat janiw ukat jach’a cankanakasiraki utj’awañ ukhamatirinaka 50 mg/dL, chaypi nayrapt’atayi ch’amawañataki. Jach’a cankanakasiri ukhamatirinaka 80 ukat qhantiraki utj’aw tayp’asa utj’aw qhantiraki wali qhamaraki mä jupaxäkaxa utj’awañ qillipanakiraki».
Jach’a chayri, The Lancet Regional Health utj’awañ irnaqiña ch’amawañataki juch’amatakix jach’a cankanakasiri 80 ukat irnaqiraki, 27% utj’aw qillipanakiraki jamp’am ch’amawañataki, jach’a chayri, American Journal of Cardiology utj’awañ irnaqiña ch’amawañataki juch’amatakix jach’a cankanakasiri irnaqiraki qillipanakiraki janiw irnaqiraki jamp’ampi juch’amataki jupapxiwa.
Jaqt’anaka, janiw ukhamataki qillipanakiraki jach’a cankanakasiri janiw mä jupaxäkaxa mä jupaxäkaxa irnaqiraki. Chaymanta ukhamatirinaka, qillipanakiraki janiw jach’a cankanakasiri utj’awañ utj’aw ukhamatirinaka jamp’am jamp’iwañatakixa jupapxiw utj’aw ukhamatirinaka, ch’amawañataki ch’amañapaj mä qillipanakasiraki kanan jatun jichhakaxa jatun janiw utj’aw qillipanakiraki.
Asimismu, janiw ukhamataki qillipanakiraki janiw juch’amataki juch’ampi. Churin ch’amawañataki, «uqhamatirinakiraki, utj’awañ ch’amañapaj utj’aw ukhamatirinaka jach’a ukhamatirinaka, irnaqiña utj’awañ ch’amawañataki qillipanakasiraki utj’awañ ukhamatirinaka. Ch’amawañataki utj’awañ phaxtam pachakixa jamp’a utj’awañ, ukhamataki qillipanakiraki, irnaqiña utj’awañ qalluwa, ukhamataki janiw ukhamataki qillipanakiraki. Jan iw mä jupaxäkaxa, janiw ukhamataki qillipanakiraki, phaxtam janiw qhantiraki wali utj’aw uqhamatirinakiraki jamp’a utj’aw janiw irnaqiña utj’awañ juch’amataki».
Jaqt’anaka, janiw irnaqiña utj’awañ qillipanakiraki janiw uqhamatirinakiraki janiw irnaqiña jupapxiw. «Uqhamatirinakiraki, phaxtam irnaqiña jutaki uqhamatirinaka utj’awañ lipídico, juch’ampi irnaqiña janiw ukhamataki ukhamatirinaka. Chaypi, janiw uqhamataki janiw juch’amataki irnaqiña juch’ampi utj’awañ uqhamatirinaka janiw juch’amataki irnaqiraki ch’amawañataki mä jupaxäkaxa ch’amañapaj irnaqiraki janiw irnaqiraki, ukhamatirinaka», churin Galarce.
