Ch’iqan amparani jaqinakatak lurata pachana: Ch’iqan amparan jaqinakan jach’a jark’awinakapa

Mérida Terán, Usach uksan Ciencias Médicas Facultadan neurología yatxatiri yatichiri, ch’iqa tuqit janchipampi apnaqasirinakan sapüru jakäwin utjki uka jan walt’awinakata arsuwayi.

Sapa 13 uru agosto phaxsinxa Ch’iqan Amparani Jaナinakan Internacional uru amtaski. Aka uruxa ch’iqa amparampi apnaqasiñax kunaymana jark’awinakaniwa, kunatix akapachax jilpachax kupi amparani jaqinakataki luratawa; ukhamaraki jaqinakan kunaymana kankañapa amtañatakiwa. Akapachana jaqinakax niya 10% ch’iqan amparaniwa.

Nayra pacha, música, deporte ukat cine tuqinakan wal uñt’atanakax ch’iqa amparsa jan ukax ch’iqa kayutsa jilpach apnaqapxirïna jan ukax apnaqapxi. Ch’iqan amparani wali uñt’atanak taypinxa Lionel Messi, Diego Maradona, Marie Curie, Lady Gaga, Pelé, Rafael Nadal, Paul McCartney, Angelina Jolie, Julia Roberts, Nicole Kidman, Jimi Hendrix, Leonardo da Vinci ukat Albert Einstein uñt’atawa. Chile markanxa Marcelo Ríos, Marcelo Salas, Gabriel Parra, Leonel Sánchez ukat Margot Loyola uñt’atäpxiwa.

Aka artistanakasa, ukhamaraki akapachana yaqha ch’iqan amparani jaqinakasa, sapa uru jark’awinakampiw jikisipxi, kunatix akapachax jilpach kupi amparani jaqinakatak luratawa. Yatiqañ utan wawanïkasin qalltasina, herramientas, tecnología ukat espacios públicos apnaqañkamaw uka jan walt’awinakax utji. Uka jark’awinakax janchina jan walt’asiñat qalltasina, ch’iqan amparanitak wakicht’at yänakax juk’amp chaniniñapkama puri.

UTJIR JARK’AWINAKA

Mérida Terán, Usach uksan Ciencias Médicas Facultadan neurología yatxatiri yatichiri, jichha pachan utjki uka jan walt’awinakat arsuwayi. Jupax qhanañchawayiwa, ch’iqan amparani jaqinakax “kupi amparani” jaqinakatak lurata pacharjamaw wakicht’asiñataki ch’amanchasipxi.

Qalltanjaxa, yatxatirix akham siwa: “Janiw ch’iqan amparani jaqinakax pacharjamäñatak wakicht’asiñapäkiti, jan ukasti pachaw panpacha lateralidadatak wakicht’atäñapa. Sañäni, tijeras, pupitres, mouse ukat instrumentos musicales lurkasax kupi amparanisa ch’iqan amparanisa panpachanir amuyt’añawa.”

Yatxatirix sarakiwa: “Yatiqañax wali wakiskiriwa. Wawanakaruxa janiw lateralidadap mayjt’ayañatak ch’amanchksnati. Yatichirinakax ch’iqan amparani wawanakan kunaymana wakicht’awinakap uñt’apxañapawa; sañäni, yatiqir wawarux mä chiqar utt’asiñapatak jaytañawa, ukhamat suma sarnaqañapataki ukat kupi amparani masipampix sapüru jan chocañapataki.”

Sapüru jakäwinakan jark’awinakapat Terán yatxatirix akham qhanañchi: “Jark’awinakax nayratpach kupi amparani jaqinakatak lurata pachan jakasiñampiw chikt’ata. Walja ukat sapüru jark’awinakaw utji, sañäni, mouse apnaqaña, mä mesana kupi amparani jaqimp jak’ata qunt’asiña, espiralani cuaderno apnaqaña jan ukax pasta lápizampi qillqaña. Ukhamaraki instrumentos musicales ukat herramientas manuales apnaqañanwa utji, kunatix walja kuti kupi amparani jaqinakatakik luratawa.”

Neurología yatxatirix wali ch’amanchasa siwa: “Ch’iqan amparaniña janiw discapacidadäkiti, janirakiw corregiñasa uka condiciónäkiti. Jach’a jach’a amtawix panpacha lateralidadarjam wakicht’asiñapataki pachanaka lurañawa.”

Usach uksan yatichirinakatakixa, ch’iqan amparani jaqin jach’a jark’awipax janiw cerebro jan ukax yatita capacidadapankiti; jan ukasti walja maranakatpach jilpach kupi amparani jaqinakat amuyt’ata pachan jakasiñankiwa. “Ch’iqan amparanitak yänakax utjkchisa, juk’amp janiw jikxataskiti jan ukax juk’amp pisin variedadaniwa, sañäni tijeras, herramientas, pupitres, instrumentos musicales, yaqhipa cocina utensilios ukat yaqhipa irnaqañataki jan ukax deporte yänaka”, sasaw yapxati.

¿DEPORTE TUQINXA JUK’AMP SUMÄPXITI?

Nayra pachatpacha wali uñt’at ch’iqan amparani deportistanak taypinxa akïrinakaw utji: futbolistanak Lionel Messi ukat Diego Maradona, tenis anatir Rafael Nadal, tenis anatir Marcelo Ríos, tenis anatir Martina Navrátilová, tenis anatir Mónica Seles, básquetbol anatir Manu Ginóbili ukat boxeador Manny Pacquiao, yaqhanakampi.

Walja ch’iqan amparani deportista uñt’atanak utjatapatxa, mä amuyt’awiw uñstawayi: ¿ch’iqan amparani jaqinakax juk’amp suma deportistanakäpachati? Aka tuqitxa Terán yatxatirix akham siwa: “Ch’iqan amparani jaqinakax yaqhipa deportes tuqinxa ‘minoría ukat jutir ventajaniwa’, janiw motor capacidadesapax juk’amp sumäkiti, jan ukasti rivalanakapax janiw ch’iqan amparani jaqinakamp anatirirjam wal wakicht’atäpkiti. Mä ch’iqan amparani futbolista, sañäni, rivalapatakix juk’amp jan amuyt’kañäspawa. Lionel Messi futbolan wali uñt’at anatirix mä suma uñacht’äwiwa.”

Ukhamaraki yapxati: “Boxeo, tenis ukat esgrima uka deportes tuqinakanx walja ch’iqan amparani élite deportistanakaw utji. Jupanakan juk’a utjatapax mä competitiva ventaja ukaruw tukuspa”, sasaw tukuyi.

Uruña Apthapiw

Uruña Apthapiw