¿Khitis Chile markan estrategia ukhamarak jark’aqäwi prioridadanak amti? ¿Chileno markachirinakati, jan ukax yaqha jach’a markati?
Aka jiskt’äwix jasakiwa sasaw amuyasi, ukampis janiw ukhamäxiti, kunapachatix Estados Unidos ukan Subsecretario de Defensa, Elbridge Colby, Cusco markan lurasiwayki Conferencia de Ministros de Defensa ukan América Latina markanakar jawilltäna, jupanakan defensa tuqit qullqichäwip Producto Interno Bruto (PIB) ukan 3,5% ukjakam jilxatayañapataki, kunjamtï jichhax Washington ukax OTAN markanakar mayki ukhamarjama.
Jupax uka arsurux Doctrina Monroe ukan “Corolario Trump” sat machaq amuyumpiw uñt’ayäna, ukhamarak “potencias extrahemisféricas” sat markanakan ch’amap jilxataskatap amuyt’ayasa, ukax qhanaw China markar uñt’ayäna.
Akax janiw mä qullqi tuqit iwxt’äwikïkänti.
Akax mä geopolítica amta qhanañchäwiwa.
Arsuwix qhanawa:
Estados Unidos ukax kawkïr markanakas amenaza ukham uñji, khitinakas uñisirinakapasa uk jupapachaw amti, ukat América Latina markanakax juk’amp qullqi defensa tuqir uchapxañap suyaski, jupan estrategia arknaqañataki.
Sapa jach’a markax pachpa munañanakap jark’aqañ derecho ukaniwa.
Ukampis janiw walïkiti mä markax yaqha markan estrategia prioridadanakap jupapach amtañ munki ukhaxa.
Jichhürunxa, Chile markax niya 1,5% PIB ukwa defensa tuqir uchaski.
Colby jupan amtaparjamaxa, ukax 3,5% ukjakam jilxatañapawa, ukasti defensa qullqichäwix niya pä kuti jilxatañ sañ muni.
Ukax sapa maraw niya 7.000 millones de dólares juk’amp uchasiñapa sañ muni.
Taqi presupuesto amtäwinakax yaqha lurañanak jaytañwa muni.
Ukatwa aka jiskt’äwinakax utji:
- ¿Yatichäwiruti jan qullqichañäni?
- ¿K’umar jakañ tuqiruti?
- ¿Infraestructura lurañaruti?
- ¿Yatxatañ ukhamarak ciencia tuqiruti?
- ¿Utachäwiruti?
Chile markatakix kunas wakisi
Defensa política ukax mä sapa jiskt’äwiruw jaysañapa:
¿Kunas Chile markatak wakisi Chile markar jark’aqañataki?
Janiw:
¿Kunas Estados Unidos markatak wakisi China markamp atipt’añataki?
Chile markax jichha pacha Fuerzas Armadas modernas, yatxatat ukhamarak marka jark’aqañataki wakicht’atanak utjañapax Estado ukan lurañapawa.
Ukampis yaqha markanakan amtaparjam armas mayacht’asiñanakaru mantañax yaqhaw.
Delincuencia ukhamarak Estado de Derecho
Aka pachpa amuyux uñstaskarakïwa kunapachatix crimen organizado ukar guerramp uñtasit askichañ munapki ukhaxa.
Droga carteles ukanakar terrorismo ukham uñjaña ukhamarak militar askichäwinak nayrankayañax axsart’at markachirinakatakix askjam uñtasispawa.
Ukampis ukax Estado de Derecho ukatakix wali jach’a jan walt’äwiwa.
Delincuentenakax:
- Arknaqasiñapawa.
- Katuntasiñapawa.
- Yatxatasiñapawa.
- Kamachirjam taripasiñapawa.
Kunapachatix Estado ukax justicia lantix jaqinakar jiwayañ thakhi ajllki ukhaxa, ukhamarakiw chhaqhi:
- Khitinakas qullqi churapxi.
- Khitinakampis mayacht’asipxi.
- Kunjams corrupción apnaqapxi.
- Khitinakas jupanakar imapxi.
Niño Guerrero jiwatapax uka jiskt’äwinak jan jaysat jaytäna.
Democracia ch’amapax janiw khitis jakani jan ukax jiwani uk amtañankkiti.
Chiqap ch’amapax instituciones utjañapawa, ukhamat jan wali juchan jaqinakarus justicia nayraqatan utt’ayañataki.
Chile markan yaqha markanakamp apasiñapa
Ukhamaraki, janiw yaqha markanakax jiwasar sapxañapäkiti kawkïr markanakampis apasiñäni sasa.
Democracia kutt’anitapatpachaxa, Chile markax política exterior ukax akanakaruw utt’ayawayi:
- Pachpa amtäwi (autonomía).
- Derecho internacional ukar yäqaña.
- Multilateralismo.
- Uraqpachar jist’aratäña.
Aka estrategia laykuw Chile markax suma relaciones utjawayi:
- Estados Unidos.
- China.
- Europa.
- Asia.
- América Latina.
Aka kunayman markanakamp apasiñax janiw aynacht’äwikïkiti.
Jan ukasti, Chile markan jach’a ch’amapawa.
Jutir uraqpachan Chile markan chiqapa
Chiqap debate ukax janiw:
Washington jan ukax Beijing ajlliñäni?
sasa jiskt’añäkiti.
Jan ukasti:
¿Kuna chiqansa Chile markax jutir uraqpachan jikxatasiñ muni?
Jichha pachan yaqhip jach’a markanakax petróleo, industria militar ukhamarak hidrocarburos apnaqañ tuqiw ch’amanchasiski.
Ukampis Chile markatakix yaqha thakhiw utji.
Jiwasax utjapxtanwa mä electroestado tukuña yatipañataki.
Mä marka:
- Energías renovables.
- Hidrógeno verde.
- Cobre.
- Litio.
- Innovación.
- Yatiñanak.
ukanakampi desarrollo, autonomía ukhamarak suma jakaña uñstayañ yatki uka marka.
Chiqap estrategia debate
Ukawa chiqap aruskipäwi.
Kunatix chiqap soberanía ukax janiw mä jach’a markar arknaqañankkiti.
Jan ukasti, jiwaspach amtañ munañanïñawa:
- Kuna marksa lurañ munapxta.
- Kunjamsa uka marka jark’aqañ munapxta.
Ukawa mä marka pachpa amtäwipampi ukhamarak libertadampi nayrar sartañan chiqap uñacht’äwipa.