Qullirin jach’a uraqinakanx, Chile, Piru, ukat Buliwyan phuqhantawinakan jaljanx, mayni sarantawi jach’a ayllunaka jiwakipana khuyma ch’amanchaskakiwa: Aymara marka. Nayra jakäwinakapan ch’aman qillqatapata arxatirinakaxa, Aymar markanakax jach’a amtayawinaka, qullanakan machaq qhananchawinakampit ukat yatxatawinakampit irnaqasisin walja amtayawinakarux uñt’ayapxi. Ukampirus, kunayman kunayman urupachanakana, ukhamarak sarantawinakanx, ukan jach’a uraqit qhananchasipki uka markanakana, qullañchasiwinakax juk’a amuyt’awxatatawa.
Aymara markaxa walja ch’amanchawinakanx jach’a sumax mach’askarakiwa. Jakäwinakapaxa, yatichäwinakapampi, ukhamarak nayra qamasäwinakapampi, koloniallawinakaru, phuqhantawinakaru ukhamarak machaq ch’axwanakaru qamaschiwa. Jichhax, kunayman urupachanakampi, jupanakax jan kun lurañatakix jakaskapktiwa ni khititakix. Jupanakax munapxiwa uka nayrar jakasipxañapataki ukhamarak taqinitakix jach’a amuyt’awinakar qhananchañataki, kunalaykutix kunayman machaq qullañchasiwinakanxa uka amtañanakarux wali askin amuyapxi.
Aka qillqataxa aymara arupana jach’a qillqatanakaru amuyt’asisin qhananchañawa, ukat taqi amtayawinakax janiw armasiwaykaniti, uka arunaka chuymachasisina.**
Aka munasiwix khuskachat uñstawayiwa jach’a amuyumpi, kunalaykutix Aymara Machaq Alianzaruw (AMA) lurapxi, ukax jach’a mayacht’awinakax sarantayaskakiwa Aymara markanakana taqi qullañchasiwinakampi, qhananchasiwinakampi ukhamarak amuyt’awinakampi jikisiñataki. AMA ukax janiw sapxiwa nayra qamasäwinakarux qhananchasiñataki, jan ukasti, ch’amanchasisin amtañanaka qhananchasiñataki, taqi Aymara markanakarux machaq pachanxa taqiniw yanapt’ata sarantayasiñataki, ukat qillqatanaka chuymanaka mayacht’asina.
Machaq pachax walja ch’amanchawinakax ch’iqhi sarantayiwa, ukat walja qullañchasiwinakax janiw markachirinakarux amt’añampi apnaqkaniti, jan ukasti, maynïri amuyt’anakampix maynin yatiyawinakax jach’a amt’äwi churawina jan khititiw amt’añampi. Ukampirus, kunalaykuti Aymara marka, AMA taypin qhananchasina, jach’a wakichäwimpix churapxiwa, taqicha markanakarux, ukhamarak taqi ayllunakarux, mayak amuyampi sartañapataki, kunalaykuti aka amuyux akch’äwa nayraru apani, ukanxa aka qamasäwi ukat nayraru yatiyawi janiw ch’iqhiwisa, jan ukasti, mayachat qamasäwimpix taqin askichañwa sarantayañatakixa.»
«Aka machaq amuyux, kunalaykuti aka uraqin qamasiñaxa, ayllun qamasiñaxa, ukhamarak maynitakix ch’iqhiwisa, wali ch’aman yatiyawinakaru yanapt’añwa, kunalaykutix taqi markanakax walja sum sarantayiñapatakix ch’iqhiwa amuyapxiwa. Aymar markanakax janiw ch’axwampi sarnakañ munapkiti, jan ukasti, yanapt’awimpi. Janiw jupanakax pachpa amuyunakapan apnaqañ munapkiti, jan ukasti, jupanakax yatichäwinakapxaru qhananchasiñataki munapxiwa, kunalaykutix wali sumax k’umar qamasäwi, aka qamasäwi, aka ajayumpi ukat manq’ampi yanapt’asisina taqi ayllunaka suma amuyampi sartañapataki.
Jach’a amtawinakaru apnaqirinakax aka arunaka amuyt’asiñax wakiskirakiwa. Aymar markanakax janiw askiñampi ukhamarak qullañchawimpi uñt’ayasiñapxañapäkiti, jan ukasti jach’a askin irnaqirinakakiwa. Jupanakax aka uraqin ch’iqhi jakäwimp apnaqañatakix sum sarnaqañ munapxiwa, ukat yatichäwinakapaxa, qamasäwinakapaxa, ukhamarak ch’amanchäwinakapaxa wali askipuniwa markachirinakaru yanapt’añataki. AMA ukax wali jach’a amtäwiruw irnaqaskiwa, jach’a yanapt’awiruw ch’amanchaski aka qhananchäwi taqi ayllunakanxa ist’ata ukhamarak amuyt’atañapataki.»
«Ukatx, janiw Aymara markatakikiw ch’amanchäwi, jan ukasti taqitakixa. Jach’a qullañchasiwinakaxa ukhamarak irnaqäwinakaxa janiw maynïri yanapt’awitaki munasir uñt’ayasiñäpati, jan ukasti, aruskipäwina yanapt’awimpix taqi ayllunakar yanapt’añatakixa. Aymara markanakaru irpasiñaxa, jan ukhamak qullqimpi ukhamarak irnaqäwinakampi uñt’ayasiñakiti, jan ukasti, jach’a saräwinakapampi, k’uchikiw markanakax ch’iqhi suma jakäwinakaru askichapxañapataki ukat taqi jakäwinakarux suma k’umara uñt’ayasiñataki uñt’ayapxañapataki.
Janiw khitïwisxa, aka thakix ch’iqhi suma sarantawi ukat ch’iqhi k’umar jakäwitaru munasiñaxa taqi markachirinakamp yanapt’asisin puriñapuniwa, ukat Aymara marka, nayra pachamamarux jach’a kusisiñampi ukat ajayumpi aka pachax jach’a qhananchäwiwa. Janiw uka uraqinakar mayiwiwiti ni ch’axwañ amuyutapuniwiti, jan ukasti, jach’a munasiwixa jach’a markan nayraru sarantañapatakix yanapt’asiñ munasiñawa, ukhamarak nayra pachanakar jach’a qhananchäwi churasiñawa, kunalaykuti aka manq’ampi ukat ajayumpi sarnaqañaxa mayacht’asirakiwa, ukampirus ukaxa mayacht’asirakiwa.»
«Aymara Machaq Alianzampix, aka ch’amanchäwix machaq pachan uñjasir jach’a ch’amaniruw tukuyañxa. Ukaxa jach’a wakichäwiwa taqi irnaqirinakarux nayra arunaka ist’asipxañapataki, uka arunakax nayra pachan janiw ist’asitäkiti. ¿Kamsasipkistu Aymara markan qhananchäwinakaparu ist’añatakix? ¿Ukat ch’iqhi ukhamarak mayacht’asit jichhax jach’a jakäwiru sartañatakix arsupxi ukx ist’añataki sumankapkitixa?.
AYMARA MACHAQ MAYACHT’AWI (AMA)
