Norte tuqin minería regiones ukan gobernadores ukanakax Ejecutivo ukaruw 2027 maratak presupuesto acuerdo jan letra chica ukamp phuqhañapatak mayipxi

OCDE (Organización para la Cooperación y el Desarrollo Económicos) ukan Minería Regiones y Ciudades 2026 tuqit Séptima Conferencia tantachäwinxa, Antofagasta markan octubre phaxsin 30 urukam apaskiwa. Uka tantachäw taypinxa, Atacama región gobernador, Miguel Vargas Correa; Antofagasta región gobernador, Ricardo Díaz Cortés; ukat Tarapacá región gobernador, José Miguel Carvajal Gallardo, jupanakax Ejecutivo ukaruw mayacht’ata jawsañ lurapxi, 2027 maratak gobiernos regionales ukanakan presupuesto acuerdo ukax jan letra chica ukamp phuqhasiñapataki, ukhamarak utjki uka qullqinakatsa ukat uka qullqinak apnaqañatak condiciones ukanakatsa qhananchañapataki.

Aka mayiwi ukax Asociación de Gobernadores y Gobernadoras Regionales de Chile (AGORECHI) ukat gobierno central ukanakan negociaciones ukanak taypinwa uñstawayi. Nayrïr presupuesto propuesta ukax gobiernos regionales ukanakan presupuestos ukanakat niya 12% ukja juk’aptayañ amuyumpiw wakicht’ata. Octubre phaxsin 19 urun Cerro Castillo markan Hacienda ministro ukamp tantachäwi tukuyatatxa, 2026 maran chiqap presupuesto ukax jutïr maratak mínimo base ukham imañataki, aruskipäwi thakhi jist’aratawayi.

Negociaciones ukanakax Senado ukan Cuarta Subcomisión Mixta de Presupuestos tantachäwin votación ukax pä kuti empate ukamp tukutapatwa qalltäna. Uka tantachäwix senadora Yasna Provoste Campillay ukan p’iqinchatawa. Aka situación ukax Ejecutivo ukan propuesta sarantäwiparuw jan walt’ayaspäna, ukat gobiernos regionales ukanakax Dirección de Presupuestos (Dipres) nayraqatan gestiones ukanak jank’ak ch’amanchapxañapatakiw yanapt’äna.

Gobernadores ukanakax aruskipäwin nayrar sartäwinak utjatap iyawsapkchisa, presupuesto Ley ukan asignado qullqi jakhüwimpikix negociaciones ukanakax jan tukuyasiñapäkiti sasaw amuyt’ayapxi. Jupanakan llakisipax gasto phuqhañatak restricciones ukanakata, propios ingresos ukanakat jan qhanätapata ukat región proyectos ukanak phuqhayirin servicios públicos ukanakan responsabilidad ukat yaqha tuqinakatsa.

Atacama gobernador, Miguel Vargas Correa, gobiernos regionales ukanakan asociativo irnaqäwip ukat parlamento ukan yanapt’äwip wali askit uñjäna. Juk’ampis Cuarta Comisión Mixta de Presupuesto ukan presidenta, senadora Yasna Provoste, ukan yanapt’äwipaw Ejecutivo ukamp aruskipäwinak wasitat qalltañatak yanapt’awayi. Ukampis acuerdo ukax qullqinak chiqap inversión ukar tukuyasiñapatak utjki uka condiciones reales ukanakat amuyt’añapawa sasaw jupax ch’amanchäna.

“Mä tuqix qullqinak utjañawa, yaqha tuqix uka qullqinak chiqap apnaqañ puedïñawa. Uka tuqitxa, gasto ukax suma phuqhasiñapatak flexibilidad mecanismos ukanak utjañapaw wakisi”, sasaw Vargas jupax säna.

Región autoridad ukax gobiernos regionales ukanakan propios ingresos ukanakat qhananchäwinak churañan wakiskirïtapa amuyt’ayarakïna. Juk’ampis bienes fiscales ukanak aljañat katuqat qullqinakata, ukhamarak presupuesto phuqhañatak qhana reglas ukanak utt’ayañat parläna.

Uka contexto taypinxa, Vargas jupax norte regiones ukanakan chiqa jakäwiparuw juk’amp amuyt’äna. Ukanakanxa, inversión pública ukax servicios públicos ukanakan ejecución capacidad ukaruw walja tuqit atinisi. “Atacama markanxa, gasto ukan 85% ukjaw servicios públicos ukanakan phuqhäwipat dependeri. Ukhamasti, uka ejecución ukan deficiencias utjki ukhaxa, jiwasaruw jan walt’ayistu. Gobierno central ukat mä compromiso utjañapaw wakisi, ukhamat ejecución ukax taqpach phuqhasiñapataki”, sasaw säna.

Vargas jupax yapxatäna, norte regiones ukanakax jupanakan particularidades ukanakarjam uñjatäñapawa, ukhamarak administración regional ukan juk’amp atribuciones utjañapataki nayrar sarañapawa. “Dirección de Presupuestos ukamp acuerdo ukax presupuesto marco ukat juk’amp jayaruw sari. Ukaw jiwasax markasan norte tuqit arsuñ munktanxa”, sasaw ch’amanchäna.

Antofagasta gobernador, Ricardo Díaz Cortés, gobiernos regionales ukanakan coordinación tuqit jikxatatan nayrar sartäwinak wali askit uñjäna. Ukampis acuerdo jist’antkasax wali wakiskir yaqha tuqinak qhananchasiñapaw wakisi sasaw amuyt’ayäna.

“Presupuesto marco ukaw utt’ayasiski, ukax nayrïr propuesta ukat sipansa juk’amp askiñapatakiw jiwasax jikxatawaytanxa. Ukampis acuerdo ukax janiw presupuesto marco tuqitakïkiti. Jiwasatakix uka gasto phuqhañatak flexibilidad utjatapat qhanäñax wali wakiskiriwa”, sasaw säna.

Díaz jupax qullqinak utjañax janiw pachapar apnaqañatak garantía churkiti sasaw amuyt’ayäna. Ukhamasti, presupuesto apertura ukat 2027 maran presupuesto ejecución pachan apnaqañ reglas ukanakat qhananchäwinakaw wakisi. Ukhamarak gobiernos regionales ukanakan propios ingresos ukanakax kunjam amuyt’asisasa uk qhan uñacht’ayañapatakiw jawsi, ukanak taypin casinos, patentes mineras ukat bienes fiscales aljañat katuqat qullqinakas utjarakiwa.

“Jiwasatakix aka acuerdo ukax walja letra chica ukaniwa, ukatwa Gobierno ukax uka situación qhan uñacht’ayañatak iyawsañapax wakisiwa sasaw amuyt’apxta”, sasaw säna.

Tarapacá gobernador, José Miguel Carvajal Gallardo, presupuesto tuqit aruskipäwix gobiernos regionales ukanakan inversión pública ukar ayllunakar puriyañatak instrumentos ukham luräwip amuyt’añapawa sasaw säna.

“Jiwasax janiw gobiernos regionales ukanakan irnaqäwip facilitäñak munktanti, jiwasax territorios ukanakan salud, seguridad ukat vivienda tuqinakar qullqi churañ puedipxañajaw munapxta”, sasaw säna.

Carvajal jupax amuyt’ayäna, aka aruskipäwix janiw región autoridades ukanakan atribuciones ukanakak uñakipañapäkiti, jan ukasti Estado ukax markachirinakan munataparjam pachapar, qhan ukat suma inversión ukanakamp jaysañatak capacidad ukaruw amuyt’añapa. Ukatwa gobierno central ukamp acuerdo ukax 2027 maran qullqinak phuqhañatak qhana condiciones churañapatak mayacht’ata jawsañar yanapt’äna.

Kimsa gobernadores ukanakax negociaciones proceso ukax fiscal descentralización ukar juk’amp ch’amanchañapa, qhana compromisos ukat mecanismos ukanakar tukuyasiñapa, ukhamat gobiernos regionales ukanakax territorial desarrollo nayrar apañatak luräwip phuqhapxañapataki sasaw mayacht’ata amuyup uñacht’ayapxi. Ukhamaraki, ingresos ukanakat qhananchäwinaka, transparente ejecución reglas, juk’amp administrativa flexibilidad ukat proyectos ukanak chiqap phuqhayirin servicios públicos ukanakamp suma coordinación utjañapaw wakisi.

Uruña Apthapiw

Uruña Apthapiw