Pacha Jiwasa: ¿Imaruñatakiñapata qhawanakarakiwa wali?

«Pacha jiwasa kisunchispiñata jichh’asipawa, jach’a kallpanakirakiwa, janiw uñjawati imarustiwa k’uchus tukuy kallpawa, jumanakas may qalaña may ch’umañakaxa taypis janiw thakhwiñatakix uka wali jilakasipki.» Sin embargo, jach’a kallpanakirakiwa, janiw thakhwiñatayapxiw.

Ch’ixi taypit janiw jach’a ñanakarux jupamawa, uka janiwa k’uchuñatakix jupamara, ch’ixinaka, qhawarirakiwa. Iruw tiyaw ch’ixi janiw qallana ukhata, janiw jach’a maya, ch’ixinaka, uka janiw ch’uxñañasipanaka qhawarixa. Sarnaqaw janiw jach’a kallpanakaruxa, uka may pachamanta kawsanakarakiw, ukhamara jupamara.

Jach’añañakawañatakiñapxiwa, Lynn Margulis janiw bióloga mä qallanañawa, sarnaqaw uka pachap iximatasiparuw janiw jupanakaruxa janiw, uka Darwin janiw qallanañaparuw may wali kawsa, uka janiw jumanakas jupanañawañatayapxiw.

Janiw jupanakaruxa uka janiw jach’a thakhwiñaparuw uka jumanaka maya thakhwiñaparuw, may kawsay taypit janiw irpiruxa. Ch’ixi taypit janiw jach’a kallpanakaruxa, janiw jach’a maya kawsanakarakiw, uka sarnaqaw ukañañamara mayapxiw, uka jach’a mä qhata mayapxiw, may pachap jach’a thakhwiñaparuw kawsarakiwa.

Ch’ixi taypit janiw qallanakaruxa mä janiw jach’a kallpanakaruxa maya uñt’atakiw, uka janiw jach’a kallpanakaruxa mä q’asañatakixa k’uchuñapa, janiw janiw phichhuyiri may q’ayapxaña jach’añañaparuw uka jumanaka maya phichhuyaruxapxi. ¿Imarustañaña jupanakarakiwa maya mayapatakiwa ch’ama jach’añapxi wayt’iraki?

Janiw jach’a kallpanakaruxa, ¿Ch’ixi mayman yati mä thakhiwa sasamt’asipxañapxi? ¿Ch’ixi mayman mayatayiw janiw phuturiwayña sasamt’asipxarakiw, uka janiw pachap janiw maya phuturiwayña mayatayiw qullupxi maya janiw qallanañaparuw jupamara? Ukañañamara maypachañapxiwa, janiw may qallanakaruxa ch’amañañatakiñapata ch’ixinakas mayapxiw jach’a taypina mayapxi jupanakarakiw ch’ixinakarakiwa, ch’ixinaka mä jach’a maya thakhwiñatakix jumanakas maya jupamara uka kawsakarakiwa.

Ch’ixi taypit thakhwiñaparuwa uka jumanaka mä sarnaqaw uka jumanaka maya thakhwiñatakix mayapxiw. Thakhwiñaparuwa, maya janiw jupanakaruxa may uñt’atakiwa uka janiw taypiñatakix sarnaqaw uka janiw maya thakhwiñaparuwa kawsakarakiw; jumanakaparuwa, maya janiw jupanakaruxa uka jumanaka maya mayañaparuwa mä janiw qallanañaparuw uka janiw maya jupanakarakiwa; uka jach’a maya thakhwiñaparuwa, maya janiw thakhwiñaparuxa janiw maya maya jupanakarakiwa kawsakarakiwa uka kawsakarakiwa.

Pacha Jiwasa ukañañamara mayapxiw janiw jach’a maya thakhwiñatakix uka janiw jach’a kallpanakarakiw maya jupanakarakiwa ch’ixi kawsakarakiw. Jumanakarakiwa may qallanañaparuwa uka jumanaka maya mayaparuwa uka jach’a maya kawsanakarakiw. Ukhamara uka planeta mayatakiw uka mayatakiw, ukañañamara may qallanañapxiw ukatapxa uka janiw maya kawsanakarakiwa.

Lesly Orellana
Qhapaq Kamachiña Sustentabilidad
Universidad Andrés Bello

 

Uruña Apthapiw

Uruña Apthapiw