Jichhakiw T’aqrachullo ukax internacional nivelan wali uñt’atax tukuwayi. Aka chiqax Espinar provincia, Cusco suyu, Perú markankiwa. Aka arqueológico complejo ukax andino uraqpachan qhipa maranakan wali jach’a jikxatäwinakat maynïriwa sasaw amuyasi. Aka chiqax río Apurímac jawira p’iyan jak’an mä jach’a patan utjki ukhamawa, ukat wali jach’a uraqinïtapampi, wali askinaka jikxatasiñampi ukhamarak machaq jiskt’äwinak Tahuantinsuyo nayra saräwipat jist’araspati ukampiw aka pachan yatiqirinakarux muspharayaski.
Perú markan medios de comunicación ukat arqueología yatiqäwin irnaqir instituciones ukanakax yatiyapxiwa, aka sitio ukax niya 17,4 hectáreas visibles ukaniwa. Uka jach’a uraqïtap laykux walja especialistas ukat medios ukanakax Machu Picchu ukampiw uñtasiyapxi, yaqhipax sapxarakiwa uka uñt’at superficie ukat sipans juk’amp jach’aspawa sasa. Ukampirus, investigadores ukanakax qhanañchapxiwa T’aqrachullo ukax jichhakamax mä qallta etapa de estudio ukat excavación ukankaskatap layku, walja chiqanakax janirakiw taqpach yatxatatäkiti.
Arqueología luräwinakax niya 500 estructuras uñt’ayañ yanapt’awayi, ceremoniales chiqanakampi, jaqinakan jakañ uta chiqanakampi, plataformas, terrazas ukat sistemas defensivos ukanakampi. Ukhamaraki, waranqa waranqa quri, qullqi ukat cobre metalan lurata yänakaw jikxatasi, ritual yänakampi ukhamarak ornamentales elementos ukanakampi, inas religiosas jan ukax políticas élites andinas ukar chikt’atächïna.
Mä wali wakiskir amuyux aka jikxatäwinxa investigaciones ukanakax Inca Imperio nayra ocupaciones utjatap uñacht’ayapxi, juk’ampis culturas Wari ukat Qolla ukanakamp chikt’ata. Aka yatxatäwix ch’amancharakiwa jach’a Tahuantinsuyo centros ukanakax nayra ceremoniales ukat políticas chiqanak patxan luratawa sasina. Tiwanaku, Pikillaqta ukat yaqha complejos arqueológicos andinos ukanakax pachpa continuidad histórica ukat reutilización territorial uñacht’ayapxarakiwa.
Yaqha wali muspharkañ amuyux conflicto evidencias ukanakawa. Ch’axwañ chimpuñani ch’akhanaka, proyectiles ukat violencia uñacht’äwinakaw jikxatasi. Akanakax Tahuantinsuyo qhipa pachanakapat wali wakiskir yatiyäwinak churaspawa, conflictos internos, resistencia regional jan ukax español invasión ukamp chikt’at sarnaqäwinakat. Jutïr yatxatäwinakax uk yatiyapxani ukhaxa, T’aqrachullo ukax Inca Imperio t’unjañat chiqpach físico evidencia churir jisk’a sitios arqueológicos taypin mä jach’a chiqäxaspawa.
Investigaciones ukanakax yaqha nayra hipótesis histórica ukarux mayamp jiwakiw sartayapxi. Aka amuyux T’aqrachullo ukax legendaria Ancocagua sat ciudadela ukhamäspawa sasaw qhanañchi, colonial españolas crónicas ukanakan wali jach’a ceremoniales centros sur andino ukanakat maynïri sas qillqata. Walja investigadores ukanakax sapxiwa uka geográficas ukat arquitectónicas características ukanakax nayra conquista qhipat qillqatanakampiw uñtasitawa sasa. Aka contexto taypinxa antropólogo ukat explorador Johan Reinhard ukan investigaciones ukax wali wakiskirïxarakiwa académico debate taypina.
Walja medios internacionales ukanakax aka caso uk “machaq descubrimiento” sas uñacht’ayapkchisa, especialistas ukanakax qhanañchapxiwa aka sitio ukax walja maranakaw localmente uñt’atäxäna sasa, ukhamarak nayra arqueología intervenciones utjatapampi. Kunatï 2026 maran paski ukax internacional difusión, científica valorización ukat patrimonial reconocimiento machaq etapa ukhamawa. Dirección Desconcentrada de Cultura Cusco del Ministerio de Cultura del Perú ukax restauración ukat documentación oficial lurawinakampiw aka sitio ukarux yanapt’i.
Arqueología ukat sipansa, aka jikxatäwix wali manqha significado ukaniwa comunidades indígenas andinas ukatakixa, juk’ampis quechuas ukat aymaras markanakatakixa. Walja organizaciones ukanakax amuyapxiwa T’aqrachullo ukham jikxatäwinakax memoria histórica, identidad ancestral ukat jichha revitalización cultural ukat lingüística procesos ukanakarux ch’amancharakiwa sasa.
Uka taypinxa, Alianza Mundial Aymara ukax Consejo de Ancianos Originarios y Ancestrales de la Nación Aymara taypiw mä declaración pública mistuyäna. Ukanx sapxänwa aka jikxatäwix “taqpach pueblos andinos ukanakan jakkir memoria ukatak mä histórica señalawa” sasa. Organización ukax qhanañcharakiwa T’aqrachullo ukax “janiw nayra pachankkiti, jan ukasti pueblos originarios ukanakan espiritual ukat cultural continuidad ukankaskakiwa” sasa. Ukhamarak sapxarakiwa sapa estructura jikxatatax andino civilizaciones ukanakan wali jach’a político, territorial ukat ceremonial desarrollo uñacht’ayi, europeo colonización nayra pachanxa sasa.
Declaración ukax yapxatarakiwa uka kasta jikxatäwinakax juk’ampis quechuas ukat aymaras wawanakaruw ch’amancharaki, Tahuantinsuyo sarnaqäwix janirakiw taqpach amuyatäkiti sasa, ukhamarak andino uraqpachax wali wakiskir nayra yatiñanak jichhakam uñacht’ayaskatapwa.
Jichhax Espinar autoridades ukanakax museo de sitio lurañ amtanak sartayapxi, jikxatat materiales ukanakat yaqhipanak imañataki ukat uñacht’ayañataki. Ukhamaraki, nacionales ukat internacionales arqueólogos ukanakax suyt’apxiwa jutïr investigaciones ukan carbon 14 análisis, reconstrucciones digitales, estudios genéticos ukat juk’amp excavaciones ukanakampiw T’aqrachullo ukan chiqpach histórico lurañap juk’amp manqhar amuyañ yanapt’ani sasa.
Walja especialistas ukataki, aka jikxatäwix mä chiqap evidenciawa, civilizaciones andinas ukanakax Perú qullunaka ukat sudamericano altiplano manqhanxa walja janïr uñt’at sarnaqäwinak imaskakipxatap uñacht’ayañataki.