Mä cosa jan armasiñatakixa, kunapachatix jutir urunakan phaxsi uñtasktanxa, pusi jaqinakaw uka tuqir saraskapxi, 380 mil kilómetros jila sarañampi, kawkhantix jaqinakax jakaña yatiqawayapxi uka uraqpachat mistusa, mä yaqha espacio ukar mantañataki, uka espacio ukax janirakiw suma amuyt’ata.
Artemis II janiw mä misión puriñäkiti, jan ukasti mä misión uñt’ayañatakiwa. Walja maranakaxa astronautas ukanakax órbita baja ukanakankapxäna, uraqit mä qawqha kilómetros jaya, “jark’ata” ukhama, kunapachatix emergencia utjkchi ukhaxa jank’aki kutt’añataki, Estación Espacial Internacional ukan kunjamakitix uñjawayktan ukhama. Jichhasti janiw ukhamäkiti. Aka viaje ukax cinturones de radiación ukar cruzañawa, espacio profundo sata ukan mantasiñawa ukat jaqi janchiruxa condiciones ukanakar uñt’ayañawa, uka condiciones ukanakax janiw wali sum yatxatata ukhamäkiti.
Ukata aka misión ukax mä experimento ukhamawa. Tripulación ukax wali suma uñjasiñani, kunjamsa ikipxi, kunjamsa sapüru luräwinak lurapxi ukat kunjamsa jupanak taypin aruskipt’asipxi uka tuqina. ARCHeR experimento, sañäni, amuyañatakiw yanapt’i kunjamsa jaqinakax aislamiento ukan, microgravedad ukan ukat jaya pach estrés ukan sarnaqapxi. Jaya viajes ukan phuqhaña ukax janiw ingeniería ukakïkiti, jan ukasti jaqinakan amuyunakap suma sayt’ata utjañapawa.
Fisiología tuqinxa biomarcadores ukanak tupt’atawa, saliva ukat wilan muestras apsuta, presión arterial uñjasi ukat sistema inmune mayjt’äwinak uñakipata. Amtäwix uñt’añawa kunjamsa janchi ukax uka entorno ukar sarnaqaski. Aka yatiyäwinakax wali wakiskiriwa Marte tuqir saräwinakataki, kawkhantix exposición ukax juk’ampi jaya pachäni.
Radiación tuqit llakisiñax taqi misión ukan chikanchatawa. Nave ukax tripulación jark’aqañataki wakicht’atäkchisa, entorno ukax mayjt’irakiwa. Actividad solar, masa coronal ukat energía jach’a partículas ukanakampi, mä variable jan facil controlañ ukhamawa. Ukhamat juk’ampi suma tupt’añataki, AVATAR investigación tuqina, dispositivos jisk’anak apthapita, pendrive ukham tamaño, uka taypinxa células humanas médula ósea ukan utjasi, ukhamat kunjamsa uka tejido, wilan células lurañataki wakiskiri, reacciona uka uñjañataki.
Misión ukax ukhamaraki capacidades operativas ukanakar ensayañawa. Sistemas de soporte vital, temperatura control, aire reciclaje ukat protección ukanakar uñt’ayañax wali wakiskiriwa, uraqpachat anqäx jakasiñataki. Ukhamaraki navegación ukanakasa, kawkhantix planeta janiw mä referencia permanente ukhamäkiti.
Phaxsi ukan superficie uñakipañanakasa wali wakiskiriwa jutir misiónanak layku. Astronautas ukanakax geológicos rasgos ukanak fotografiapxani ukat analizapxani, juk’ampisa iluminación condiciones ukanak, polo sur ukan jak’achata. Ukanxa, kawkhantix luz ukat ch’amaka sapa kuti mayacht’ata utji, ukaw jutir exploración etapax uñstani.
Aka misión janiw uraqir purkiti, ukampirus uñjaña, amuyu ukat janchi wakicht’i, kunapachatix uka luräwix phuqhasini ukhaxa. Aka misión jan utjkchi ukhaxa, jaya sarañ amuyt’awix mä idea ukakïkaspawa, ukampirus uka resultados ukampixa mä plan qalltasini.
Ricardo Demarco López
Investigador ukat académico de Astronomía
Universidad Andrés Bello
Investigador Asociado CATA