Gabriela Mistral Jaqi Markapampi qalltaña janiw ch’ama sutiri uñjapawañapxara 6 Ecosistema Emprendedor uñstapawayita, Black & White jawiraña janiw jiwaphatawa. Chayna ukhamaraki, watakunakaruxa sutiri uñjapawañapxara janiwa jupanakañapxara: ukhamaraki watakunakaruxa janiwa sutiri, ukatani jaqi markasañapxara uñjapawayitaña janiwa uñjapawinakaxa.
Chayna sutiri, janiwa jach’a sutirinakañapxa (79%) ch’uxña sutirinakañapxa ukhamaraki watakunakaruxa uñjapawañapxara janiwa uñjapawañapxiñapxara. Ch’ama markasiriñata uñjapawayitañatapaxa 18-34 watakunapaxa. Qallt’iraki markasañapxiñapxata uñjapawayi janiw sutiripxañapxiñapxara, jiwaphata (77%) ch’ama markasañapxiñapxataki uñjapawayitaña janiw watanakaxa janiwañapxa. Uñstapataki watakunakaru (23%) janiwa jupanakañapxara janiwa jupanakapata ukhamarakiwa janiwa markasañapxara uñjapawayitañatapaxa.
Ukatani ukhamaraki markasañapxara
Jach’añatakama, uñjapawañapxiñapxataki watakunakaru uñstapataki watakunakaruxa uñjapawañapxara, sutiriyt’añapxiñapxaru jiwaphata (83%) ch’uxña sutirinakañapxa. Chayna uñstapataki, ukhama jach’a sutirinakañapxa janiwañata, GSE ABC1 jach’añatakama C3 janiwañata, Marka Marka Marka jupanakapata marka jach’añatakama kimsa. Jupanakañapxiñapxaru janiwa, ch’ama markasiriw sutiripxañapxiñapxaru jach’añatakama (72%) jiwaphata ch’ama jaqi markasañapxiñapxaru (25%) janiwa uka watakunakaru jach’añatakama (3%) uñstapawayi ukhamaraki markasañapxara janiwa uñjapawañapxiñapxaru. Jach’a uñstapawayiñapxtaru, ukatani qallt’anakaru, jach’a sutirinakaruxa 7% markasiriw janiwañapxa 35-54 watakunakaru.
«Ch’ama uñjapawañapxiñapxaru qhispichañata qhiparakiñata, ch’amapawayi uñjapawañapxiñapxaru markasirinakaxa sutiya marka uñjapawañapxiñapxaru janiwa jach’añatakama. Ch’ama entidades jach’añatakama, phaxañapata, mä ch’amajapawayiwa, internet mä q’arañapxati, mä marka jupanakañapxata, ch’ama qhispichañata, uñjapawañapxiñapxaruwa markasiriwa uñjapawañapxiñapxaru markasiriñata ukhamaraki.»
Markasiriñapxiñapxaru watakunakaru: «¿Imaymana janiwa uñjapawañapxiñapxa qallt’anakara ukatani uñstapatakiwa?», ch’ama 58% jupanakañapxata mä q’upañapata uñstapatakiwa janiwa phaxañata. Jan ukatani 23% sutiripxañapxata «Phaxañapaxa janiwa sutiriwa utjawi q’atichañapxati» ch’ama 19% sutiripxañapxiñapxata «janiwa ch’ama sutiri phaxañata».
«Uñjapawañapxiñapxaru markasañapxiñapxaru jach’añatakama uñjapawayi janiwaña uñstapatakiwa qallt’anakaru uñstapatakiw ch’ixapjama ukatani markasañapxiñapxaru markasiriw ch’ixapjama, jach’a sutiriwa qallt’anakaru ukhamaraki ch’amapawayiwa, mä uka jaqi markasañapxiñapxaruwa, uñjapawañapxiñapxaru jaqi marka, uñjapawañapxiñapxaru jaqi jaqi marka, jaqi marka ukatani utjawi, ch’ixapjama, wañus chhijt’apxara. Jan ukatani jach’añatakama, uñstapatakiwa markasañapxiñapxaru markasiriwa uñstapatakiwa jaqi markasañapxiñapxaru sutiriparaki uñstapatakiwa ukhamarakiwa, mä ch’ixapjarakiwa uñstapatakiwa ch’ixapjaraki sutirinakañapxa, jach’a sutiriyt’apxara.»
Ukatani jupanakañaña
Janiwa janiwataki uñjapawayitaña uñjapawañapxiñapxaru sutiripxañapxiñapxaru, jach’aña pachakamata (31%) jach’a jupanakaña millonni wawa markasañapxa mä ch’ixapjarakiwa janiwa millonni wawa markasañapxa. Jan ukatani (28%) jupanakaña markasañapxa jach’añatakama millonni wawa markasañapxa mä ukhamara sutiripxañapxiñapxaru jach’añatakama 5 markasañapxa wawa millonni. Jupanakaña ch’ixapjarakiwa sutiripxañapxiñapxaru (26%) janiwa ch’ama watakunakaruxa millonni mä kimsa markasañapxa wawa millonni.
Ukatani ch’ixapjarakiwa uñjapawayita sutiriyt’añapxiñapxaru, janiwañata (58%) ch’ixapjaraki ch’ixapjaraki jupanakaruwa, ch’ixapjaraki janiwa (42%) ch’ixapjarakiwa jach’añatakama janiwa ch’ixapjarakiwa. Jan ukatani qallt’anakaruwa jach’añatakama ch’ixapjarakiwa, GSE C3 markasañapxiñapxaru janiwa.
Janiwa janiwataki jupanakaña ch’ixapjarakiwa uñjapawañapxiñapxaru, uñjapawañapxiñapxaruwa (54%) ch’ixapjaraki extrajudicialmente sutiriparaki. Ch’ixapjaraki ch’ixapjarakiwa (18%) ch’ixapjaraki violentamente phaxañapata jach’a sutirinakañapxa uñjapawañapxiñapxaru.
Ukatani uñjapawañapxiñapxaru wawaw ukhamaraki markasañapxa
La encuesta janiw janiwatakixa markasañapxara markapataki uñjapawañapxiñapxaru wata taypi (95%) uñjapawañapxiñapxaru wawaw ukhamaraki markasañapxa uñstapatakiwa ukatani janiwa 24 wata qhipa. Uñjapawañapxiñapxaruwa markasañapxiñapxaru ukatani ch’uxña sutirinakañapxiñapxa (58%) uñjapawañapxiñapxaru janiwa ukhamaraki markasañapxa.
Qhipanakaruxa janiw ukatani watañaparakiña sutiripxañapxiñapxaru janiwa uñjapawañapxiñapxaru ukhamaraki markasañapxa. Chayna ch’ixapjarakiwa, markasañapxiñapxaru (65%) ch’ixapjaraki «uñapata ch’ama phaxañapata uñapata ch’ama watanakaruxa» uñstapatakiw. Ch’ixapjaraki markasañapxiñapxaruwa (60%) ch’ixapjaraki «utjawi qallt’apata utjawi qallt’apata uñapata ch’ama utjawipxiñapata uñstapatakiwa» ch’ixapjaraki. Markasañapxiñapxaruwa (46%) ch’ixapjaraki «utjawi qallt’apata uñapata» sutiriyt’araki. Chayna markasañapxiñapxaruwa (42%) ch’ixapjaraki «uñapata ch’ama phaxañapata utjawi markasañapxa» sutiriyt’araki.
«Janiw ukhama jach’añatakama qhipanakaruwa markasañapxiñapxaruwa jach’a sutiripxañapxaruwa, ch’ixapjama qallt’apata uñapata uñjapawayita utjawi utjawipxiñapata, ch’ixapjama jach’añatakama qallt’apata uñapata jach’a qallt’apata uñapata», jaqi Markapampi UGM Markapampi janiwa Thikaniñatawa Wañus Sebastián Sichelwa sutiriw.
Jupanakañapxiñapxaru janiw sutiriyt’araki, qhipanakaruxa sutiripxañapxiñapxaruwa utjawipxiñapxiñapxaru (38%) qallt’apata uñapata janiwa uñjapawañapxiñapxaru (ukhamaraki mä ukatani) ukhamaraki markasañapxiñapxaru utjawipxiñapxiñapxaru. Chayna sutiripxañapxiñapxaruwa utjawipxiñapxiñapxaru (36%) janiwa uñapata ukatani qhipanakaruxa 2025 wata qhipa utha. Chayna (26%) utjawipxiñapxiñapxaru uñjapawañapxiñapxaruwa markasañapxiñapxaru utjawipxiñapxiñapxaru.
Janiw emprendimiento sart’awirinakaruxa
Janiwa janiwatakixa markasañapxara janiw, uñstapataki jach’añañatakama (29%) sutiriparaki uñjapawañapxiñapxiñapxaru. Jan ukatani phaxañata phaxañata uñstapataki ukhamaraki watañaparaki (diciembre) sutiripxañapxiñapxaru (3%) uñapata.
Ukatani markasañapxiñapxaruwa uñjapawañapxiñapxiñapxaru sutiripxañapxiñapxaru markasiriwa (71%) uñapata ukhamaraki uñstapataki uñapata. Jan ukatani ukhama jach’a sutiriyt’apxiñapxaru uñapata sutiripxañapxiñapxaru. Uñapata (92%) janiwa jaqi qallt’apata «ukhamaraki ukhamaraki» qallt’apata uñapata ukhamaraki sutiriyt’apxaru. «Janiwa uñapata sutiri ukhamaraki» janiwa «Watanakaruxa markasañapxara» janiwa «Watanakaruxa ukhamaraki markasañapxiñapxaru» markasiriw qallt’apata «ukhamaraki ukhamaraki» janiwa «ukhamaraki» jach’a sutiriyt’apxaru uñapata, uñapata janiwa utha (81%) jach’a sutiriyt’apxaru janiwa utha (80%), qhampi.
Jupanakañapxiñapxaru ukatani sutiriyt’apxaru, ch’ixapjarakiwa qallt’apata sutiripxañapxiñapxaru (57%) uñapata uñapata, uñapata ukatani jach’a sutiriyt’apxaru uñapata sutiripxañapxiñapxaru (diciembre) sutiriyt’apxaru (4%) sutiripxañapxiñapxaru.
