Uraqpachan Ikiñ Uru: especialistas ukanakax amuyt’ayapxi ikiñax kunjamsa salud mental ukat memoria ukar ch’ama churi

Chile markanxa niya 60% jaqinakax jan sum ikiñataki jan ukax juk’a ikiñataki jakapxi sasaw amuyt’asi. Ukhamwa 2025 maran Cadem estudio ukan uñacht’ayäna. Uka estudio ukax qhanañchi 10 jaqinakat 6 janiw sum samart’apkiti, ukat 31% jaqinakax ikiñ qalltañataki ch’amanchasi. Walja jaqinakax insomnio ukar estrés ukat ansiedad ukampiw uñt’ayapxi, ukampirus janikiw ikiñ cultura ukax wal utjkiti.

Sum ikiñax janiw ch’ama wasitat katuqañatakikiti, jan ukasti memoria, emociones regulación ukat sistema inmunológico irnaqäwinak taypin wali wakiskiri luräwi phuqharaki.

Ukataw sapa maran marzo phaxsin 13 urun Uraqpachan Ikiñ Uru amtasipxi. Aka uru ukax médicos ukat investigadores comunidad ukanakampi uñstayatawa, ikiñ tuqin yatxatawinakampi chikañchata. Ukan objetivo ukax ikiñ trastornos jark’aqaña ukat askichañawa, ukhamaraki ikiñax salud ukat suma jakasiñataki kunja askïtap uñt’ayaña.

Irma Morales Reyes, Universidad del Alba (Santiago) Psicología carrera directora, akham siwa: “Ikiñ pachanxa cerebro ukax wali wakiskiri procesos lurañ qallti, amuyunak askichañataki ukat recuerdos ch’amanchañataki. Jan sum samart’añax concentración, estado de ánimo ukat juk’ampisa enfermedades crónicas utjañapataki ch’amanchaspawa”.

Chile markanxa ikiñ tuqin jan walt’äwinakax juk’ampiw jilxataski. Estrés, pantallanakat (celular, computador) wal apnaqaña ukat jakawi hábitos mayjt’äwinakaw walja jaqinakar juk’a ikiñataki jan ukax jan wali ikiñataki puriyawayi.

Sum ikiñ yatiña

Ikiñax cerebro salud ukan wali wakiskiriwa uk yatiñax wali ch’amanchiriwa. “Ikiñax janiw samart’añakïkiti. Ikiñ pachanxa cerebro ukax urun información ukar ordena, memoria ch’amancha ukat vigilia pachan tantacht’ata sustancias apsuraki. Jan sum ikiñax janiw ch’ama pisiñakiti; atención, emociones regulación ukat yatiqañarus jan walt’ayaraki”, sasaw Universidad del Alba Psicología directora qhanañchi.

Especialista ukax sarakiwa wakiskir pachata juk’a ikiñax efectos acumulativos uñstayi, ukax productividad, relaciones sociales ukat suma jakasiñarus jan walt’ayaspawa.

Ikiñ calidad suma uñstayañataki iwxt’äwinaka

Docente ukax mä qhawqha hábitos ukanak apnaqañ iwxt’i, ukhamat suma ikiñataki:

  1. Pachpa horas ukarjama ikiña ukat sartaña
    Sapa uru pachpa horas ikiñataki ukat sartañataki ch’amanchasiñax reloj biológico ukar regulayañataki yanapt’i.

  2. Ikiñ nayraqat pantallanakat jithiqtaña
    Celular ukat computador luz azul ukax melatonina hormona producción ukar jan walt’ayaspawa, uka hormona ukax ikiñ reguliriwa.

  3. Aruman estimulantes jark’aqaña
    Café, bebidas energéticas jan ukax nicotina manq’añax ikiñ qalltañataki ch’amanchaspawa.

  4. Ikiñataki suma uta luraña
    Ch’amak uta, amukt’ata ukat suma temperatura ukax sum samart’añataki yanapt’i.

  5. Uru pachan ejercicio luraña
    Actividad física regular ukax ikiñ calidad askichañataki yanapt’i, ukampirus janiw ikiñ nayraqatpach lurañakiti.

Mä amuyt’ayaña señal

Especialistas ukanakax sapxiwa kunapachatix ikiñ jan walt’äwinakax walja semananaka jan ukax phaxsinaka sarantaski —sapa kuti sartañanak, ikiñ qalltañ ch’amäwinaka jan ukax urun sapa kuti qarjata uñjasiña— ukhaxa mä profesional de salud ukar sarañax wali askïspawa.

“Walja jaqinakax ikiñ importancia jisk’achapxi, ukampirus sum ikiñax mä necesidad biológica ukhamawa, janiw lujo ukakïkiti. Arumanxa cerebro ukax yatiqäwinak ch’amancha, emociones regulaya ukat residuos metabólicos apsuraki. Jan sum ikiñax memoria, concentración ukat estado de ánimo ukanakar jank’aki jan walt’ayi”, sasaw Morales qhanañchi.

Docente ukax sarakiwa evidencia científica ukax qhana uñacht’ayi jan ikiñax juk’ampi riesgo uñstayi enfermedades ukataki, sañäni depresión, ansiedad, hipertensión, obesidad ukat juk’ampisa deterioro cognitivo. Ukataw sum samart’asiñax salud física ukat mental jark’aqañataki wali wakiskiri.

Uruña Apthapiw

Uruña Apthapiw