Aymara aru ukat sarnaqäwinaka, Tarapakay marka jach’a yatiqäwi ukhamaraki, wali ch’amanchata uskusirinaka, jani wali p’arxtawir puriwayi. AMA yatiyawinakaru saraqkipanxa, markachirinakax 25% sapxiwa aymara aruta jakhun yatiqapxi, ukampis 2% sapxiwa qillqata arsupxi. Aka jan walt’äwix mä askin walt’awinakan chhaqtayañapawa, jichhaxa Alto Hospicio markanxa, wawanakan aymara aruta uñstayawipax wali jisk’aptawayi.
Aka jan walt’äwinakarux mayampi wasitat sartayañataki, «Qhananchawi: Aymara Aru ukat Sarnaqäwinakax Sarta» sat proyektox wali ch’amanchata sartawayi. Aka amtawix, MinCiencia Ministerio jupanakana Ciencia Pública programa ch’amanipxatapampiw aymara aru mayampi ch’amanchañataki ukat sarnaqäwinakaxa askin sum sarantayañapataki wakiskiri amtawinak apani.
Qhananchawi proyektox janiw sapaquïkiti; aka amtax wali yatiqaña ukhamaraki sarnaqäw lurañatakix ch’amanipki. Fundación Mariposas de Miraflores ukhamaraki Centro Social y Cultural en Apoyo al Adulto Mayor jupanakax askin irnaqapxi. Ukampisa, Alianza Mundial Aymara jupanakax aka irnaqäwinakan wali ch’amanitawa, jupanakax “Phajsi Wiphala Liwstu” sat aymara aru nayrankir qillqata yatxatäwinaka yatiqañatak qalltawayapxi.
Ciencia Pública programa jupanakax irnaqäwinakarus ch’amancht’asispa, yatxatäw amuykipañataki, yatintañanakamp mayacht’asispa. Aka irnaqäwix aymara arut yatxatäwix wakiskiri utjañapataki, taqi markanakaru yatintayañapataki ukhamaraki tecnología ukat yatiqäwinakax sum mayampi sarantayañapataki.
Qhananchawi proyektox kimsa wakiskiri irnaqäwinakaruw apani:
1. Yatxatäwi qillqatu – taqi jaqinakatak wakiskiri, aymara aru yatiqañatak ch’amanchasi.
2. Web ukan yatxatäwi – yatxatäwi utjañapataki, aruskipäwinakampi, ukhamaraki mä sum tantiyawi.
3. Aplicación móvil – aymara arut yatiqañatak askin wakiskiri, taqi jaqinakax sapüru yatiqañataki.
Qhananchawi amtax aymar arut Patrimonio Cultural Inmaterial ukham uñt’ayaña munarakiwa, janiraki arunak chhaqjañapatak. Fernanda Valdebenito Tapia, Fundación Mariposas de Miraflores uka apnaqirix sarakiwa: «Qhananchawi amtax ch’amanchaña amtawa, jan ukasti nayra sarnaqawi kutt’ayaña.»
“Qhananchawi janiw sapaquiw utjkiti, jan ukasti mä sarnaqäwi sartayawiwa,” sasinxa Juan Carlos Hernández Caycho, Alianza Mundial Aymara irpirix siskakiwa. Markanakatak mayacht’asiñax wali wakiskirakiwa, taqi jaqinakax aka irnaqäwiru ch’amancht’añapataki. “Aymara arut irptayañaxa, jiwasan sarnaqäwinakas irptayañawa,” sasinxa Hernández jupax sawayarakïna.
María Inés Carrasco, Centro Social y Cultural del Adulto Mayor de Iquique irpirix qhananchawi proyekton askin utjañapatak jupan amuyupxwa. “Aka irnaqäwix mä munasiñani sartawiwa, mä arxatawiwa, aymara arut ukat sarnaqäwinakx jani chhaqtayañatakix wali wakiskirikiwa,” sasinxa Carrasco jupax sawayarakïna.