1971 maran USA markan pani sullu wawanakaxa urusa, phaxsisa mayachasïwinakaru sartasirïna. Chiqapampi mayniw maran maran uka wawanakaruxa US$10 jaytanukäwisa churasirïnwa. Uka jaytanukäwisa maynix Francos Suizosaru (CHF) mantañatak jichhakiti apthapïna, maynisti US$ churatatakïxaraki. 53 mara katuqapxasasti, maynix US$530 ukha utji, maynisti US$950 ukar tukuqiw jiwasirïna. Aka jichhakar aka chiqan pachax mä uñjasiwa mä jila 78% jichhakar qullqi jaljanitani. ¿Kuna luräwiw utjawayïna?.
Uka qhipa maranakan US$ qullqix 80% kunarakiwa CHF ukar jaljanitax wakichañampi. Inglisa qalltinakar saräñapax 89% ukar jaljaniri, ukampinsa Alemaniapar qalltirinakaxa 53% ukar qhiphantänwa.
Aka t’aqhipa uñjäwix mä achikiw juk’amp sartask ukat qhipax sartayañatakisa. Aka jan maynix 1913 marat 1935 mara jaljaninakax sumankiw sartasi, USA ukat UK qullqinakax jaljanitaw tuku, 41% ukax qullqi jan USA jaljaniti, kunatasa UK qalltinakasa kunayma jan munapkarakpach.
Switzerland qalltinakar CHF qullqi marka ukax mä qhipha iwxt’aw sumankirïna ukhamawa. Amuyt’asiñawa: aka chiqan llamayawinaka mä sullka wali sumankir qhipha iwxt’aw uñjasi. Ukampinsa chiqan markaruw akankatayna, kuna sarkasiñapäkan ukax jan phuqhasi. Ukampinsa CHF ukax wali sumankir qullqi markanakarux lurañäni. Ukhamampi yaqhip qullqi ukhampi jan mayninakax suma amuyasipkiwa. Ukampinsa CHF qullqix wali suma yatiyäw ukhamaki sumanakapunïna.
Janiw mä yaqha marka utjkiti CHF qullqir uñacht’ayir mä kunayman jan tukuyasis ukhamarusa jaljanchañatakix wakichatäki ukhamaraki jan t’aqhipa markanakar qullqi markanakar luraña. 1850 marat jichhakamax wali suma qullqi mantawampi phuqhasi, jan qhipha qhiphar jaqhuñampi. Ukatwa Switzerland markax aka qullqi nayraqatapampi wali sumankirinakaruw tukuyatayna aka chiqan.
Ukhampi janiw suwisunakaxa qhipharakiti. Jichha chiqan jupanakar jan qhipha qullqinakax suwis markar jaljantawayi, kunayman suma chiqankañanakataki, ukhamaraki jan mayninakaruw ukaxa suma qullqi jan yaqha qullqi ukhampi lurayasis mä sullka sarnakañax amuyasiwa. Aka jan qhipha llamayawinakax mä sullka pachax yaqha markanakaruw mayachasis wali jach’a amuyt’añamp sumanakapunix qhiphanakax suma qullqinakar jan mayninakar tukuyañatak suwis markanakar usuchayasi.
Ukhampis janiw suma yatiyäwinakampi uñacht’ayasis walja qullqi jan yaqha markanakax qullqir yatiyasipkiwa, ukampinsa suwis markax wali suma qullqi jaljanir janiw kunayman qullqi ukhampi jamuqasi. ¿Kunsa suwis markax ukham lurawayi, ukhamaraki kunayman qullqi wakichäwinaka usuchawayi? Ukhamaraki ¿kunatasa suwis markax chiqan markanakar sumanakapun uñacht’ayasis ukham wali suma qullqi qhipha qullqi markanakar sumanakapun ukham uñacht’ayi?.
Aka p’iqinchäwix janiw ukham sistaskiti: “mayni markanakampi mä wali suma qullqi luraña ukataki mayachäwinakampi ch’iqhiñanakampi”. Jan ukax aka suma qullqi jan mayninakar tukuyapax mä wali suma qullqi jaljanïñataki, ukhamaraki chiqan kunayman qullqi jan yaqha qullqi ukhampi jaqhuñatak sumankañaxa.
Jichhakama, mä ukham wali suma qullqi luräwinaka suwis markanx 1892 marat juk’amp suyt’añapampi chiqan qullqi jan yaqha qullqi ukhampi lurayasi. Ukat suwis markanx mä chiqan qullqi mantampi phuqha jaqinakax wali suma qullqi jaljanïñataki jan qullqi ukhampi. Chiqa qullqi mantaw amuyapasa chiqan qullqi jan yaqha qullqi ukhampi suwis markax wali suma qullqi jaljantat mä qullqi sumankañatak mayacht’awayi.
Ukhamaraki:Estado suizumpan ch’iqhiwa, q’uchuruwa, jan uñt’ayata suma ist’asiñawa utji, ukatsti uka estado ch’iqhirjamaki jan qhipharuta qamasa. Aka ch’iqhiwa ukaruw jaqunakan sarnaqawi puripxtani, ukatsti markan apnaqañan jan ukax jark’aqañan sarnaqawinakan utji. Aka suma puripañaxa markan apnaqir sarnaqawir yanapt’i. Aka tuqita, uka apnaqañan saraqkipan ukatxa, janiw ideoloxía pachas 4 maranak urmanis jikxatapki uka markanakjam aka tuqiru sart’asiñax utjiti.
Aka tuqiru: Qhapat markanak jaqin qollqipaxa 60-90% jan waliruw suysump ch’iqhita chiqapkiti, ukaxa mä chiqan qhananchi suma jach’a taqi markachirin apnaqañatakix chhijllat demokraciapan yanapt’aparakiwa, uka representativa demokraciamp jan ukax ch’amampi. Suiza markaxa ukaruw suma askichaña, jark’aña, ukat suma qamasa jaqinakar churir mä markarjam qhananchi.
Democracia directa apnaqañax mä qawqha urunakansa qullqi jan utjataw lurasiñax ch’amanxa. Ukaxa Chile markans ukhamarakiw lurasiñax utjaraki. Jan wali jach’a yatiqañax utjañapax wakiskiti, jaqinakax amuyumpi, taqi markachirin yatiqañampi ukat qhana qillqatampi ukxatawa. Jupanakax taqi yatiqañ uñacht’ayasa ukat amuyasa uka arxataw qillqanakax ch’iqhitu jaqi qhatata k’umar amuyaña, t’aqa puripxañasa, yatiñasa taqi achitata. Jach’a qhana amuyañax utjaña Chile markansa.
Suiza markan yatiqañax mä jach’a uñacht’äwituwa taqi markanakatakix, nayraru sarnaqañax wakisirakiwa, ukat janiw kawkiruta qalltaniti ukax wakiskiti. Kawkirixa markachirin yatichäwipaxa qalltawit jayaqankki, ukax qhiparu jaqinakax amuyupampi k’umarir sarantapxani – mä jach’a aruskipawi ukat mä jisk’a qhanancht’awimpiw janqhipxt’apxani. Kimsa phaxsin mä kuti “jaqixa, ukaxa jan ukax ukaxa” sañampi chhijllat saraqañax jaqinakaru yatiqañatakix aski suma yanapt’ituwa. Ukhampacha, Chile markaruxa ukax juk’ampi amuyasiri sarnaqawit aruskipawi jichhaxa uywiru apnaqat askituwa. Ukax janiw wakiskiti kunayman jan walinak markaru juk’ampi sartayiñapataki, ukampirus markachirinakax kunayman suma achunak katuqapxarakispawa – kunjamti jaqinakax suma kallpachata qullqimp apnaqatax jach’a suma markachirinak sumat sarnakapxata ukham lurapxata. Ukaxa phuqhasïwi pachankiwa.
Eduardo Schindler – Zúrich
