Chile markan identidad: mä patrimonio diverso ukhamawa, historia ukat territorio tuqiw lurasi, janiw jark’asiñ tuqitakïkiti

Jichha debate taypinxa, redes sociales ukat espacios públicos ukanakan wali uñt’ata, mä amuyt’awi uñstaski, uka amuyt’awix wali suma uñakipañawa: yaqhip expresiones culturales ukax identidad nacional ukar jan walt’ayaspawa sasa. Ukampirus Chile markan historia suma uñakipt’añäni ukhaxa, uka amuyt’awix janiw ch’ama katjkiti, kunatix mä juk’ampi ch’amanchata evidencia utji: identidad chilena ukax janiw mä sapa kasta ukhamäkiti, jan ukasti mä proceso continuo ukhamawa, kawkhantix encuentros, intercambios ukat transformaciones utjawayi.

Estado uñstaykipan nayraqatxa, territorio ukax kunaymana pueblos originarios ukanakat phuqhantatänwa, sapa mayniw pachpa cosmovisión, organización social ukat expresión cultural ukani. Sur tuqinxa mundo mapuche ukat norte tuqinxa culturas andinas ukanak, ukat extremo austral tuqin markanaka, taqi aka raíces ukanakax janiw nayra pachan ukakïkiti, jan ukasti jichhürunakana jakaskakiwa. Ukataw identidad chilena ukax janiw amuyañjamäkiti uka jach’a ukat diverso base jan uñt’asa.

Españoles jutapxäna ukhaxa, elementos machaqanaka mantapxäna, uka elementos ukanakax país utt’ayäwipar wali ch’aman mayjt’ayañ lurapxäna: aru, religión ukat instituciones. Ukampirus aka proceso ukax janiw nayra utjäwinak chhaqtayañäkiti, jan ukasti mestizaje uñstayañawa, uka mestizaje ukaw jichhakamax Chile markan uñt’ata. Cultura nacional ukax janiw mayjt’äwin mayjt’ayañat uñstkititi, jan ukasti kunaymana tradiciones mayacht’asiñat, walja kutinakan ch’amäkipansa, uñstawayi.

Chile norte tuqinxa, mundo andino ukampi chikañchata expresiones culturales ukanakax —danzas, fiestas religiosas ukat prácticas comunitarias— walja generaciones pachan social tejido ukan chikapänwa. Aka manifestaciones ukanakax janiw yaqha markanakat jutir jan ukasti machaqäkiti, jan ukasti historia continuidad ukhamawa, política fronteras ukanakat sipansa juk’ampi jaya. Ukanakax fiestas religiosas del norte ukan uñjasiñapax mä identidad viva uñacht’ayi, uka identidad ukax sapa kuti entorno cultural ukampi aruskipt’asi.

Zona central ukanxa huaso figura, cueca ukat tradiciones campesinas ukanakax walja pachan Chile markan uñt’ata símbolos ukhamäpxiwa. Ukampirus aka expresiones ukanakax historia mayacht’äwinakat uñstawayiwa, kawkhantix influencias indígenas, españolas ukat criollas tantachasipxi, ukhamat mä identidad lurañataki, uka identidad ukax janiw mä chiqan sayt’ata ukhamäkiti.

Chile sur tuqinxa, ukhamaraki mä wali wakiskiri dimensión utji. Ukanxa cultura mapuche ukax wali ch’aman utji, janiw social ukat espiritual tuqinakakiti, jan ukasti música ukat ceremonias ukanakansa. Ukhamaraki mundo chilote tradiciones ukanakaw utji, fiestas, mitologías ukat música propia ukampi, ukat yaqha zonas australes ukanakana influencias europeas ukanakampi. Instrumentos, cantos ukat danzas sur tuqin ukanakax mä identidad uñacht’ayi, uka identidad ukax uraqi, clima ukat vida comunitaria ukampi chikañchatawa.

Chile markan geografía diversidad —aka uraqpachan juk’ampi waña desierto ukat lluvioso bosques ukat territorios australes ukanakakama— ukax cultura diversidad ukaruw puriyarakti. Sapa zona ukax pachpa expresiones uñstayawayi, ukhamat mä mosaico lurañataki, uka mosaico ukax janiw identidad jaljtkiti, jan ukasti ch’amanchañataki yanapt’i.

Aka contexto taypinxa identidad chilena ukar mä concepto rígido jan ukasti excluyente ukham jisk’achaña janiw chiqapäkiti, jan ukasti país historia pachpa jan uñt’añawa. Culturas ukanakax janiw intercambio layku jan ch’amanäpkiti; jan ukasti juk’ampi ch’amanäpxiwa kunapachatix aruskipt’asiña, mayjt’asiña ukat jaya pacharu sarantayañ yatipki ukhaxa. Identidad nacional ukax janiw mä cosa fija ukhamäkiti, jan ukasti mä proceso vivo ukhamawa, jaqinakan sarnaqäwipampi lurata.

Chile markax jichhax mä jach’a desafío uñjaski: pachpa markap suma uñt’añataki. Yatiñax identidad ukax diversa, mestiza ukat territorialmente rica ukhamätapax janiw mä jan walïkiti, jan ukasti mä oportunidadawa juk’ampi amplio ukat inclusivo pertenencia uñstayañataki. Historia ukax uñacht’ayi Chile markan identidad ukax janiw jark’añat uñt’kiti, jan ukasti mayacht’asiñat uñt’atawa.

Kunatix mä país identidad ukax janiw imposición ukampi jan ukasti jisk’achañamp lurañäkiti: ukax lurasiwa, jakasiwa ukat jaya pacharu sarantayasiwa.

Juan Carlos Hernández Caycho
Periodista, comunicador social, gestor cultural ukat AMA vocero

Uruña Apthapiw

Uruña Apthapiw