América Latina markanxa, austeridad ukax walja maranakawa uñt’ayata mä herramienta wakiskiri ukham, niya jan jark’ata, crisis económicas ukanakamp jan walinakar jaysañataki. Ukax mä discurso técnico ukham uñt’ayasi, niya neutral ukhamawa, ukax orden fiscal, estabilidad ukat mä suma jutïr pacha arsu. Ukampirus, suma uñakipasaxa, austeridad janiw mä política kikpakiti, jan ukasti jan wali uñt’ata mayjt’awinakampi phuqhatawa. Ukax mä uñacht’äwiwa jach’a desigualdades estructurales jiwasan markanakan utjki ukanakat.
Austeridad, mä medida general ukham uñt’ayata ukhamäkchisa, janiw taqinirux kikpa ch’amampi purkiti. Khitinakatix Estado ukar atinipki (salud, educación, apoyo social), jupanakax ukar jank’aki ukat wali ch’amampi uñt’apxi. Ukampirus khitinakatix redes, patrimonio jan ukax adaptación ch’amani, jupanakax uka jan walinakar jisk’achapxi. Ukhamatwa mä política, mä argumento ukampi apnaqata, kunayman realidades uñstayi. Ukhamasti austeridad ukax mä ejercicio desigual ukhamawa.
Ukampirus mä yaqha tuqi juk’ampi wakiskiri ukat jan wali uñt’ata utji: ciudadanía ukan amuyañ ch’amapa. Kawkhantix educación cívica ch’aman ukham utji, jaqinakax economía básica uñt’apxi ukat debate público ukan sarnaqapxi, austeridad ukax jiskt’asiñ, uñakipañ ukat amuyt’añataki janiw ch’ullqhi ukhamäkiti. Ukampirus kawkhantix uka formación jisk’akiwa, uka aruskipäwix chhaqtayi jan ukax jisk’achasi.
Aka chiqapanxa, chiqaparu uñjañasawa wakisi. Qhipa maranakanxa, América Latina janiw educación ch’amanchañatak mä thakhi suma sartaykiti pensamiento crítico tuqita. Ukampirus sistemas educativos ukanakax walja kutix mayjt’äwinakampi phuqhatawa, ukhamat educación cívica, historia ukat reflexión jisk’achasi, modelos utilitarios ukampi mayjt’ata. Janiw mä amta única utjki ukhamäkiti, jan ukasti mä resultado uñt’atawa: ciudadanía, walja kutix, jan herramientas ukamp decisions complejas ukanakamp jikxatasi.
Ukhamaraki, discurso político ukax wali mayjt’awayi. Comunicación política ukax jichhaxa jank’aki, jisk’achata ukat impacto thaqhiriwa. Mensajes ukax janiw amuyañataki lurata, jan ukasti atención katjañataki. Ukhamarusa, austeridad ukax janiw política económica ukakiti, jan ukasti mä consigna ukhamawa.
Qhipharu uñtasaxa, 60 maranakan América Latina ukanxa, mayja escenario uñjasi. Liderazgos políticos ukanakax universidades, movimientos sociales ukat sindicatos ukanakat sartapxi, kawkhantix lectura ukat debate wali wakiskiri. Jichhaxa, visibilidad pública ukax janiw uka pachpar formación munjkiti, ukat comunicación ukax reflexión ukar mayjt’ayawayi.
Janiw uka ukax nayra pachar jach’añchañäkiti, jan ukasti amuyañawa: jichhaxa velocidad ukax profundidad ukar atipt’awayi. Ukhamatwa sociedades ukanakax fenómenos complejos uñt’añ ch’amapa jisk’achasi.
Jichhaxa jiskt’awix janiw austeridad wakiskiti janicha ukakiti. Jiskt’awix akawa: ¿khitinakas chiqpach uñt’apxi, amuyapxi ukat jiskt’apxi? Mä política pública ukax janiw resultados técnicos ukampak legitimidad katuqkiti, jan ukasti ciudadanía ukan amuyañapampiwa.
Kunapachatix uka amuyañax janiw utjkiti jan ukax jisk’akiwa, austeridad ukax mä ejercicio ch’ullqhi ukhamawa. Ukax uñt’ayasispa sacrificio ukham, jan ukax injusticia, jan ukax solución responsable ukham, kunjamatix aruskipäwi atipt’ki ukhama.
Ukhamasti, janiw modelo económico ukakiti, jan ukasti sociedad ukan formación ukaw jach’a tuqixa. Jan educación, jan memoria histórica, jan cultura ch’amanchañampi, decisiones públicas ukax janiw amuyatäkiti.
Ukhamasti, mä sociedad janiw amuykiti ukhaxa, janiw mayiñ ch’amani.
Jiwasan historia uñt’añax janiw académico ukhamäkiti, jan ukasti mä defensa herramienta ukhamawa. Cultura ch’amanchañax janiw simbólico ukhamäkiti, jan ukasti cohesión ukhamawa. Educación ukar qullqi churañax janiw jutïr pachatak amta ukhamäkiti, jan ukasti jichha pachan wakiskirïwa.
Kunapachatix uka lurañanak utji ukhaxa, janiw muspharkañäxiti decisiones ukatxa, kunatix uka patrónanakax mayampi mayampi uñstaski.
Qhipharuxa, austeridad janiw jakhunaka fiscal ukampak tupuyañäkiti, jan ukasti kunjamsa jan walinak distribución ukar puri ukat sociedad uka distribución uñt’añ ch’amapampi.
Kunapachatix nayra awkiyax sänwa, jach’a yatiñani jaqi: niveles utji, sapa kuti utjatapxi. Ukampirus taqiniruxa apthapiñ lurañawa wakisi.
Ukhamasti, chiqapa aruskipäwix janiw austeridad utji janicha ukakiti. Ukax akawa: ¿austeridad ukax amuyata, mayacht’ata… jan ukasti imposición ukhamäkiti?
Juan Carlos Hernández Caycho
Ciudadano latinoamericano