Aka aka pachanxa, jach’a ukat sullk’a ch’iqt’ayañ thakhinxa, uñt’ayirinakax arusnakt’irinakaru jichhakipuw ch’amañchi, yatichäwi, qamawi, justicia ukat tantachäwinakana walja suma aruskipañanak utjayañapataki. Ukampirus, aka wali ch’amañchiri luräwin manqhanxa, wali jan walt’ayasiwix utjiwa: jupanakax jan wali yatiñ yatiqir jan ukax irnaqañatak jan walinakapamp ch’axwañanxapxi.
Aruskipasirinakax arusnakt’irinakar ukhamaraki yaqha jaqinakar mayachirinakawa. Jupanakax jaqinakar yaqha aruskipañataki wali suma amuyunakapampi ukhamaraki p’iqinchäwinakapampi irnaqapxi. Ukampirus, aka ch’ama luräwix wali jan walt’ayasiwinakampiw utji: Chile markanxa, walja aruskipasirinakax juk’a qullqi katuqapxi ukhamaraki wali jan jach’a qamiri lurañanakampi. Jupanakax k’añaskakiw jan phuqhasiwinakampi, mä chiqan qullqin manqhanxa wali jan wali p’iqiñchayasiwinakar purt’asipxi.
Mayni jan walt’ayasiwix juk’amp jisk’achasiwinakawa, kunalaykutix jupanakax wakichäwinakan jaqinakar ch’amañchki ukax jan jach’añchatakiwa.
Aruskipasirinakax janiw sapa arunakaki jaqichapkiti, jan ukax arusnakt’irinakar pachpa chiqanakan tantachäwi ukhamaraki ch’iqt’añanakaru mayacht’apxarakixa. Ukampirus, aka ch’amañchiri yanapt’ax janis wali ch’iqt’ayatawa jach’a marka amtanakampi ukhamaraki institucionanakax luräwinakapampi.
Aka irnaqäwix kunayman wakichäwi muniriwa, ukampirus walja kutiw jupanakar qhipäwi yanapt’äwjam uñt’asisipki. Janipuniw wakichäwipasa, ch’ama luräwipasa, ukhamaraki wali ch’iqt’asiwinakan aruskipañ munatapatix jach’añchatakiti.
Aka jan walt’ayasiwix janiw qullqirjamakiti. Aruskipasirinakax juk’ampiw yanapt’äw utanakap jan utjatapat ch’axwapxi, ukatxa jan amuyunakampi ukhamaraki amuyt’awinakapampi yaqha yatiñanakar sarnaqañatak chhaqtayasipxi. Ukax jupanakar jark’aqiw kunawsatix jupanakax arusnakt’irinakar yanapt’apxi ukhamaraki jupanak pachpa jaqichäwinak taypinx wali jach’a utjañapatakixa. Aka chhaqtayañanakax aruskipañan ch’iqt’ayañanakamp sarantañan yanqha ukhamaki jupanakar jan walinakaru jak’achasispa.
Chile ukhamarak yaqha markanakanxa, kunawsatix arusnakt’añatak yatiñanakax jan wali ch’iqt’ayata utjki, aruskipasirinakax aru ch’iqantapxarakixan jupanakar wakichäwinakax juk’a ukhamarak qhanakipäwi munapxi. Jupanakax amtapxiwa irnaqäwinakap jach’añchañataki, qullqi churäwinakap jupan luräwinakar waljañchayañataki, ukhamaraki juk’ampi yatichäwinakaru sarantañatak wakichäwi utjañapataki. Uka munäwinakax wali wakiskiriwa, kunalaykutix aruskipasirinakax jach’a ch’iqt’ayañan wakichäwinak chhijllañataki ch’amañchirinakar tukuyaspa.
Aruskipasirinakan jan wali jikxatasïwipax janiw sapa irnaqañan jan walikiti, jan ukasti jach’a markan mä uñacht’äwipawa, ukhamaraki ch’iqt’ayañ thakhinxa juk’a pachampi sarantañapatak utjiri. Aka amuyunakapax uka jaqinakar jach’añchäwi ukhamaraki jupanakan irnaqäwinakax arusnakt’irinakar askinakaru puriña ch’amañchi ukhamarak mä jach’a suma tantachäwi marka lurayañapataki.
Jichha urukipana, institucionanakamp, empresa ukat gobierno jupanakar ch’iqt’ayañanakampi aruskipañapxarakixa. Aka ukhamaraki qullqi jan walinakampi churäwi, yatichäwinakampi sarantañatak qhispiyäwi, ukhamarak aruskipasir irnaqañata wakichäwinakampi aruskipañanxamawa. Kunanakas ukhamaraki aruskipasir jan wali walirjamaya, ukhamaraki uñt’ayir jan uka jupanakax ch’iqt’ayañanxamawa.
Fernanda Valdebenito Tapia
Jilïrawi
Fundación Mariposas de Miraflores
