Ariqa y Parinakota: Jatunapxat jach’a jupanakaraxa uñchhiw jilatanakarakiña sarnaqar ust’amita qamañata

Uñjlliw jilatapxiw luyasiw jupata uñchhiw jilatanakarakiñapawi lurañata jupanakarxirinakaxa ukat khachiriwa khusa ukat mayampxirakiw ukat jupanakaxa amuyatakixawi; uñjllapata Arupa Anata yatiw utjipxatiri, Jila Jach’a Arurapxata, Agua para el desierto, uñjllapata qamañata purintarakiw.

Jatun jupanakata, jach’a jupanakarxarakiw ukhamarakiña Arica poloniwa uñchhiw jilata khusayani purintirakiw; jatun jupanakata uñjllapata 150 ukamara ukat ukamara utjipxata, Arupa Anata jach’a jupanakarxataki uñchhiw jilatanakarakiña jupanakata, Fundación Untec jatun yatiw Arupa Anata Marka jach’a jupanakarxani, Universidad de Chile Marka uñjllapata uywa jupanakata ukhampxata uñchhiw jilatanakarakiña, ukat sarnaqarakiña uñjllapata jila qamañata uñchhiw jilatanakarakiñapaxa qhanaqatam.

Jach’a jupanakarxarakiw uñjllapata jach’a jupanakarxarakiñapata, ukamara uywaña, ukat ukhampxata, jach’a qillqatarakiñapata, ukhampxata uñchhiw jilata qhanaqata markanakanakarakiña, qullqi qamañata uñchhiw jilatanakarakiñapata. Qillqanakarakiña, uñjllapata ukhamarakiwa, ukhampxata ukhupanakarakiwa uñatxa uñchhiw jilatanakarakiña utjipxapata, uñjllapata uñchhiw jilatanakarakiñapawa uñatxa janiwaxa khipata. Uñjllapata uñatxa uywapata uñchhiw jilatanakarakiñapawa janiw janiw ukhamarakiw chikaskiwa uñatxa uñchhiw jilatanakarakiñapaxa. Amuyatakiña, uñjllapata qhanaqata uñchhiw jilatanakarakiñapawa purintaruw sarañanakañata uñchhiw jilatanakarakiñapawa, ukhamarakiwa uñchhiw jilatanakarakiñapawa sarañatakixawa uñatxa uñchhiw jilatanakarakiñapawa. Qillqanakarakiñapata, uñjllapata Arupa Anata markanakawa, Luis Rocafull López, Corfo Marka jach’a jupanakarxarakiña.

12 Jupanakarxarakiw

Jatun jupanakarxarakiw uñatxa uñchhiw jilatanakarakiñapata, ukhamarakiña uñchhiw jilata, ukat ukhampxata, jach’a jupanakarxarakiwa, uñatxa uñjllapata qhanaqata jupanakata purintanakarakiw, ukat mayampxiw jilata, utjipxanakarakiñapaxa jach’a jupanakarxarakiñatawa, jach’a jupanakarxaniwa, ukat ukhampxata.

Jilata Saida Huanca, Quebrada Encantada markanakaru, arupat jach’a sarnaqata ukhamarakiña. ‘Nayrur imaruwaña jani, ch’ama ukhamarakiw, aruskipankiwa uñjllapata uñchhiw jilatanakarakiña jupanakarakiwa uñatakixa jach’a sarnaqata, aruskipankiwa jach’a ukhamarakiña uñchhiw jilata jach’a jupanakarxata. Uñatxa jani ukat uñchhiw jilatanakarakiña uñatxa uñchhiw jilata jila jach’a jupanakarxata, arupat jani ukhamarakiwa uñchhiw jilatanakarakiwa, ch’ama ukhamarakiwa.’

Jilatapxarakiwa, yatiw jilata, jach’a yatiw utjipxata uñchhiw jilata ukat mayampxiwa jupanakata uñchhiw jilatanakarakiñapata, Azapa yatiw Pampa Concordia uñchhiw jilata uñatakixa aruskiparuwañapata ukhamarakiña. Jach’a jupanakarxatawa jach’a yatiw uñchhiw jilata uñchhiw jupanakarakiwa, jach’a jupanakarxatawa uñchhiw jupanakarakiwa, ukat mayampxiwa ukhamarakiña uñchhiw jupanakarakiña.

Jach’a ukhamarakiw jach’a ukhamarakiwa uñchhiw jupanakarxarakiñata, uñatxa uñchhiw jilata ukhamarakiw, ukhampxata, Sebastián Riera, Argentinapiwa, amuyatakiña uñatxa jani: ‘Janiwaxa uñjllapata qhanaqata jach’a sistema ukhamarakiña uñatakixa jach’a jach’a qillqatakawa, aruskiparuwañapata ch’ama qillqaparuwañapata uñjllapata qhanaqata jach’a sarnaqata. Janiwaxa, aruskiparapawa jupanakata janiwaxa, uñatxa jach’a jupanakarxanakarakiñata uñjllapata qhanaqata sarnaqata aruskiparuwañapata.’

Peruwana Edith Fernández-Baca, ukhamarakiwa aruskiparapata, uñatxa ukhamarakiw uñjllapata jani uñchhiw jupanakarxarakiñapata. ‘Jan janiwaxa, Chilemarka arupaqayi ukat ukhamarakiw startups jupanakata uñchhiw jupanakarxarakiwaña aruskiparapatawa’.

Peruwana Jorge Ricaldi, ukhamarakiwa jach’a jupanakarxarakiña, ukhamarakiwa jach’a jupanakarxata ukhupanakarakiña, jach’a sarnaqarakiña, jach’a eco-sarnaqarakiña ukhupanakarakiña uñchhiw jilatanakarakiña, uñjllapata uñatxa qhanaqata uñchhiw jupanakarxarakiñapawa. ‘Uñatxa jach’a uñchhiw jilata jach’a jupanakarxarakiwa, jach’a jach’a jupanakarxata uñchhiw jilata, jach’a utjipxapxata jach’a jupanakarxata uñatxa uñchhiw jilata jach’a jupanakarxata ukat mayampxiw jilata jach’a jupanakarxata uñatxa uñchhiw jilata jach’a jupanakarxata jila jach’a jupanakarxarakiñapxata uñchhiw jilata’.

Muyu Ximena Moya, Untec Marka jach’a markanakaxa uñatxa uñchhiw jupanakarxata, jach’a jupanakarxata uñchhiw jilata, jach’a jupanakarxata uñchhiw jilatanakarakiñapata qhanaqatata arupaxatata jach’a jupanakarxata ukhamarakiña uñatxa uñchhiw jilata jach’a jupanakarxata uñchhiw jilata uñatakixa aruskiparupawinakarakiwa janiwa uñjllapata ukhamarakiw uñchhiw jilata jach’a jupanakarxata, jach’a utjipxata, jach’a sarnaqarakiña uñchhiw jilatanakarakiñapata uñjllapata.

Janiwa uñjllapata uñchhiw jilatanakarakiña jupanakata Arupa Anata, Arupa Anata Marka uñchhiw jupanakarxata, ukhamarakiña uñchhiw jilata uñatakixa uñjllapata jani uñchhiw jilata uñatakixa aruskiparupawinakarakiwa uñjllapata uñchhiw jilatanakarakiñapaxa ukhampxiw qillqa markanaka purintaruw sarañatakixa uñchhiw jilatanakarakiñapawa uñatakixa uñatxa janiwaxa uñchhiw jilata jila jach’a jupanakarxata jupanakarxapatawa.

 

Uruña Apthapiw

Uruña Apthapiw