¿Kunatsa juk’amp jan residuos ukanakax reciclaje tuqit apnaqktanti? Yatxatäwix uñacht’ayiwa, pachamamar yäqañ amuyux janiw ukakix wakiskiti

Utana residuos ukanak may may jaljañax pachamamar juk’amp yäqañat amuyt’atasat sipansa, mä amtawiñjamaw uñstaspa. Ukampis reciclaje ukar suma uñjañax janiw sapa kuti uk lurañaru tukuskiti. Uka luräwix jasakiñapa, kunjams luraña uk yatxatañapa, ukhamarak uka luräwix suma uñjataäki uka jakawir sarañax juk’amp wakiskirïspawa.

Ukhamaw Frontiers in Psychology yatxatäwi qillqatan uñacht’ayasi, ukanxa Franz Carrillo-Higueras, Universidad de los Andes ukan Administración de Servicios yatichäw utan yatxatt’irix, Jean Pierre Doussoulin, Fernanda Mera, Alejandra Navarro ukat Linda Calderon-Vera jupanakamp chikaw yatxatäwin yanapt’apxatayna.

Aka yatxatäwix Coyhaique, Panguipulli ukat Valdivia markanakan 18 marat jilïri 302 jaqinakan jaysäwinakap yatxatäna. Uka markanakanxa residuos ukanak may may jaljañatak municipal sistemas formales ukanakax juk’akiw utji, jan ukax jichhakamaw nayrar sartayasiski.

Yatxatäwin jikxatat amuyunakax uñacht’ayiwa, residuos ukanak may may jaljañatak suma amuyuniñax janiw sapakix uk lurañ amtañatakix mä wakiskir factoräkiti. Ukampis juk’amp wakiskirïpxiw conducta apnaqañat amuyt’ata ch’amäwi —mä arunxa, mä jaqitak residuos ukanak jaljañax kunja jasakisa ukat kunja lurañjamasa— ukat normas sociales ukanaka, sañäni, jak’ankir jaqinakan sarnaqawipax kunjams maynir influenciaski uka.

“Walja kutiw amuytanjta, reciclaje ukar juk’amp ch’amanchañatakix pachamamar yäqañ amuyunak ch’amanchañakiw wakisi sasa. Ukampis mä jaqix reciclaje ukar wali askit uñjkasas residuos ukanakap jan jaljaspawa, kunapachatix uk lurañax ch’amawa sas amuyki, kunjams lurañsa sum jan yatki, jan ukax jak’ankir jaqinakapax uka luräwir jan yanapt’ki ukhaxa”, sasaw Carrillo-Higueras yatxatt’irix qhanañchi.

Jakawisax wakiskarakïwa

Yatxatäwix uñacht’ayiwa, familiaranaka, vecinos jan ukax jak’ankir jaqinakax residuos ukanakap jaljapki ukat uka luräwir valor churaraki uk uñjañax, uka luräwi lurañ amtañ juk’amp ch’amanchañataki yanapt’aspa.

Ukax janiw sapa maynin amtanakapak uñch’ukiñäkiti, jan ukasti jaqinakan ukat uraqinakan utjki uka condiciones sociales ukanakaruw amuyt’añasa, uka condiciones ukanakaw suma amtanak sapüru luräwinakar tukuyapxi jan ukax uk lurañ jark’apxi.

Uka tuqit yatxatäwix amuyt’ayiwa, utan residuos reciclaje ukar juk’amp ch’amanchañatak wakichat políticas ukanakax janiw pachamamar yäqañ amuyunak ch’amanchañatak campañas ukanakaruk atinisiñapäkiti. Ukhamarakiw residuos ukanak jaljañax jaqinakatak jasaki ukat puriñjamäñapatak ch’amanchañapa.

Municipios ukanakan luräwipa

Yaqha jikxatat amuyux yatiyäwinakan wakiskirïtapatwa. Kunapachatix jaqinakax residuos ukanak may may jaljañ tuqit qhana yatiyäwinak katuqapxi ukhaxa, uka luräwit amuyt’awipax ukhamarak sum lurañatak ch’amaparu atinisiñapax juk’amp askichasi.

Aka amuyux municipios ukanakar mä wakiskir luräwi churawayi, juk’ampis reciclaje sistemas ukanakax nayrar sartayasiski uka comunas ukanakana. Kawkïr residuos ukanaksa jaljaña, kunjams luraña ukat kawkharus apaña uka tuqit jasak amuyt’añjam yatiyäwinak utjañapa, ukhamarak infraestructura ukat suma recolección sistemas ukanakax utjañapa, utanakan uñjasiwipax jisk’aptayañataki yanapt’aspa.

“Janiw jaqinakar reciclaje ukax wali wakiskiriwa sañakix wakiskiti. Jan ukasti, uk lurañapatakix wakiskir condiciones ukanakaw churañasa. Amtañat luräwir tukuyasa, sapa kuti lurañjam saräwir puriyañ munstan ukhaxa, yatiyäwinakax qhanäñapawa, ukat sistema ukax uka amtawi lurañax jasakïñapatak yanapt’añaparakiwa”, sasaw yatxatt’irix qhanañchi.

Amtäwit luräwiru

Yatxatirinakax amuyapxiwa, aka jikxatat amuyunakax residuos apnaqañ tuqit políticas públicas ukanak wakichañataki yanapt’aspa, juk’ampis Chile markax economía circular ukat Ley REP ukanak phuqhañ nayrar sartayaski uka pachana.

Yatxatäwix uñacht’ayki uka jach’a luräwix pachamama tuqit yatichäwi, residuos ukanak may may jaljañatak jark’awinak juk’aptayañjam medidas concretas ukanakamp mayachthapiñawa: jaqinakar puriñjam infraestructura, residuos ukanak may may apthapiñ sistemas ukat utanakatak jasak amuyt’añjam ukhamarak wiñay yatiyäwinaka.

Ukhamatwa, amuyt’awix janiw jaqinakar reciclaje ukax wali askiwa sasaki amuyañapatak ch’amanchañakïxiti, jan ukasti juk’amp chiqap jiskt’awiruw puri: ¿Kuna condiciones ukanakasa wakisi, jaqinakax reciclaje uk sapüru jakäwipan chiqapuni mayachthapiñapataki?

Uruña Apthapiw

Uruña Apthapiw