Sapa pacha pachatak mä Odisea

Christopher Nolan ukaxa La Odisea sat película lurañap yatiyän ukhatpacha, jiskt’äwinakampi prejuicionakampixa kunjamsa jupana versión ukaxa Homero qillqat poemarux chiqaparjamäni ukatakiw muyupxäna. Estreno ukatxa análisis ukanakasa, mä juk’a tuqinxa, pachpa jiskt’äwirjamaw sartawayapxi. Uka tendencia ukaxa amuykañawa, ukampisa mä juk’a pantjasiñaniwa. Historiadores ukat filólogos ukanakanxa mä tendencia utjiwa: comparación ukaxa pantjasiwinaka ukat chhaqtawinaka thaqhañatakikiw tukuyi. Ukampisa, mä película ukaxa janiw fuente original ukxa chiqapuni mayampi lurañ munirïkiti, juk’ampis kunapachatix uka fuente ukaxa janiw histórica crónica ukäkiti, jan ukasti mä poema épico ukawa, ukaxa mä clásico ukhamawa jakaskaki. Clásiconakan jach’añchäwipaxa janiw literal reproducción mayiñankkiti, jan ukasti machaq uñakipäwinaka uñstayañatakiw yanapt’i, pachpa identidad jan chhaqhayasa.

Jorge Luis Borges ukaxa wali suma arunakampiw uka amuyxa qhanañchäna: “Clásico ukaxa janiw mä libro ukakïkiti, kunaymana méritos ukani; jan ukasti mä librowa, kawkïriruxa jaqinakan generaciones ukanakaxa kunaymana razones laykuw wali nayraqat munasiñampi ukat mä misteriosa lealtadampi ullapxi”. Uka “misteriosa lealtad” ukaxa janiw jan mayjt’irïñ sañ munkiti. Jan ukasti, sapa pachaxa uka saräwinakar kutt’anipxi, kunattixa jupanakanxa taqpach jaqinakar mayacht’ir jiskt’äwinaka machaq llamp’u amuyunakampi jikxatapxi.

Uka amuyurjamaxa, poema ukat película ukaxa pachpa tramas, personajes ukat motivos ukanaka mayacht’apxi —kutt’äwi, identidad, nostalgia, munasiña, chhaqtäwi—, ukampisa sapa mayni pachanakan particular sensibilidades ukanakaparjamaw wasitat wakicht’asi.

Inas mä juk’amp uñjkaya mayjt’äwixa guerra tuqinkchi. Homero qillqatanxa, Troya guerra ukaxa mä nayra pachan héroe saräwipänwa, ukaw viaje ukarux sentido churäna ukat heroísmo ukana parámetros ukanakxa utt’ayäna. Nolan ukanxa, uka guerra ukan jan walt’äwipawa nayrar sartani. Odiseo ukaxa violencia ukat culpa ukanakampiw qhipari, ch’axwäwinakan cicatrices ukanak apnaqiri jaqi ukhamaw uñstani, jupasti juchanakapxa mä viaje expiatorio ukhamaw puriñapa. Jichhürunakan armed conflicts ukanakaxa wasitat guerra ukaruxa sapüru horror ukham uñstaykipa, uka pachampi mä jach’a kikipa uñacht’äwi jan jikxatañaxa ch’amawa.

Munasiña uñacht’ayawipas mayjt’arakiwa. Poemanxa héroe ukaxa Circe ukat Calipso ukanakamp munasiña relaciones utjayki ukasa, Ítaca markan suyaski uka matrimonio ukana valorapxa janiw jisk’achkiti. Uka lógica ukaxa jiwasan saräwipatxa yaqha moral universo ukaruw arktäna. Jichhürunakanxa, público ukaxa inas ch’amampiw iyawskaspa mä protagonista ukaxa wali suma esposo ukham qhiparañapa, yaqha warminakampixa walja maranaka munasiña jakäwi sarantayasina. Películaxa uka relaciones ukanakxa juk’aptayi jan ukaxa chhaqtayi, kunattixa jichhürunakan fidelidad ukat compromiso tuqit utjki uka suyt’äwinakampiw aruskipi.

Ukhamarakiw sobrenatural tuqixa mayjt’i. Homero ukanxa, Atenea ukaxa jaqinakarux jark’aqi, iwxt’i ukat destino ukxa mayjt’ayi. Diosanakaxa relato ukan actores ukhamäpxiwa. Películanxa, Atenea ukaxa juk’ampwa mä manqha aru, héroe ukamp chikäñapataki mä conciencia ukhamäxi, ukaxa modern imaginario ukaruw uñacht’ayi, kawkïrisa jaqina pachpa ch’amap nayrar uch’i, ukat divinidad ukan direct intervención ukxa taqpach amuyt’añatakix janiw jichhürunakan jaqinakatakix jasäkiti.

Yaqhip chhaqtawinakaxa juk’amp muspharkañawa, sañäni Polifemo ukampix wali uñt’ata aruskipäwi, kawkhantix Odiseo ukana ingenio ukaxa Homero ukan versión ukana mä jach’a uñacht’äwiwa. Ukaxa yaqha wakiskir mayjt’äwimpiw qhanañchasispa: Nolan ukana héroe ukaxa janiw aristocrática excelencia —Homero héroena areté— uñacht’ayañatakikiti, jan ukasti vulnerable, imperfecto ukat redención thaqhiri jaqi ukham uñstayañatakiwa. Jiwasan pachajaxa janiw pantjasiñani jan ukaxa impecables héroenakarux taqpach iyawskiti.

Ukampisa, yaqha escenas ukanakaxa niya kikpaki qhiparapxi. Argos, uka anu khititixa jiwkasaxa uywiripar uñt’i, niya kimsa waranqa maranak nayra pachan utjkäna uka pachpa emoción ch’amapxa imaskakiwa. Inas yaqhip afectos ukanakaxa janiw traducción munapkiti, jan ukaxa mä sociedad ukanxa uywanakaxa familia ukana mä parte ukham uñt’atax utjki ukatwa uka episodio ukaxa jank’akiw chuymar puri.

Clásiconakaxa ukatwa jakaskaki. Janiw sapa generación ukaxa pachpa arumpi wasitat arsuwayapxi ukataki, jan ukasti wasitat amuyt’asaw machaq sentido churapxi. Ukat ukhamatwa Homero ukaxa ukankaskakiwa. Qhiparuxa, La Odisea ukaxa jiwasan ullkatas jan ukaxa uñjkatasaxa, mä ukham jan ukaxa yaqha tuqitxa, jiwasanakxatpach arsurakiwa.

Uruña Apthapiw

Uruña Apthapiw