Yatiyat colapso ukan sarnaqäwipa: Kunatsa Chile markan duna uraqinakan socavones ukanakax uñsti

Chile markan taypi suyun jach’a uraq allthaptäwinak (socavones) mayamp uñstasitapax wasitatwa jiskt’äwi uñstayi: ¿duna uraqinakan utanak lurañax chiqapäpachati? Usach ukan geólogo ukhamarak yatichiri Ayaz Alam jupax qhanañchi kuna jan walt’äwinakas aka kasta uraqinakan utji, aguas lluvias colectores ukanakan lurañapa ukhamarak jan wali kamachin utjatapa.

Janiw aka kastax Chile markan nayrïr kuti pasapkiti. Ukampis sapa kuti mä jach’a socavón uñstañax jaqinakarux muspharayaskakiwa. Amtañasakiwa 2023 maran agosto phaxsin Reñaca dunas ukan sayt’at edificio Kandinsky uk jak’an uraqin allthaptatapa. Jichhasti, Puchuncaví markan Ruta F-30 E ukhamarak Los Pinos thakhin (Viña del Mar ukhamarak Concón markanak mayachir thakhi) jach’a socavones ukanakax mayamp uñstawayxi. Taqi ukax jach’a sistema frontal ukamp chikawa, ukax niya taqpach Chile markaruw jan walt’ayaski.

Técnicamente, socavón ukax uraq manqhan utjir yänak chhaqhatapat uñstir mä jach’a allthaptäwiwa. Ukax k’achata jan ukax mä kutiki uraq allthaptasiñampi uñstaspawa. Estados Unidos ukan Servicio Geotécnico ukarjamaxa, aka kasta allthaptäwinakax jakirinak utjki uka chiqan uñstani ukhaxa, walja jaqinakar jan walt’ayaspawa.

2023 maran edificio Kandinsky ukat pasäwipatpachaw markachirinakax duna uraqinakan uta lurañ tuqit juk’amp llakisipxäna. Jichhasti, Región de Valparaíso ukan mayamp socavones uñstasitapatxa, wasitatwa jiskt’äwix uñsti: ¿wali askïspati arena uraqinakan jach’a utanak lurañaxa?

Aka uraqinakan kunjamätap amuyañatakixa, Diario Usach ukax Universidad de Santiago ukan Departamento de Ingeniería Geoespacial y Ambiental ukan geólogo doctor Ayaz Alam jupampiw aruskipt’äna.

Jupax qhanañchi:

“Mä campo dunar ukax jilpachax wayran apanat arena tantachäwiwa, ukax geología tuqit jichha pacha uñstatakiwa. Qalampi jan ukax suma ch’amancht’at relleno uraqinakat sipansa, aka uraqix juk’a ch’amaniwa, umarux jasaki katuqi ukhamarak walja umax purini ukhaxa jasaki allthaptaspawa.”

Geólogo ukax jichha costa taypi suyun kunatix pasaski ukat akham sarakiwa:

“Sernageomin ukan 2005, 2010 ukhamarak 2012 maran Concón-Reñaca campo dunar tuqit informes ukanakax qhanwa yatichapxäna jach’a edificionak aka uraqinakan lurañax uraq juk’amp llakisiñapataki, ukhamarak wayra ukhamarak uraq lluqhi sarnaqäwinak mayamp qalltañapataki, kunatix nayraqata quqanakax uka uraq jark’aqapxäna.”

Usach ukan yatichirix sarakiwa uka pachpa informes ukanakax uka chiqax wali jach’a jan walt’äwi chiqa sasaw uñt’ayapxi. Mä jach’a uma purinipanxa, arena ukax mayacht’atakiw sarnaqi, jan kawkir jawir sarañanisa, ukat jach’a allthaptäwinak uñstayi.

Jupax yapxatarakiwa:

“Urbanización pachan jach’a camiones ukan sarnaqäwipax uka arena uraq juk’amp aynacht’ayaspawa ukhamarak allthaptäwinak jilxatayaspawa.”

Ayaz Alam ukax qhanañchi jichhax uñjaski uka pasäwinakax uñacht’ayi duna uraqinakax walja umampi phuqt’atäpkipanxa, ch’amanïñap jasaki chhaqhañapataki.

Kunapachatix umax mä q’iya, mä p’iyanaka jan ukax p’akit tubería tuq mantki ukhaxa, arena ukax manqhankirakiw mistu, ukhamat ch’usañanak uñstayañataki. Qhiparux uka ch’usañanakax allthaptasaw socavón uñstayi.

Aguas lluvias colectores ukanakan lurañapa

Universidad de Santiago ukan yatichirix amtayaraki 2023 maran edificio Kandinsky allthaptatapat qhiparuxa, Sernageomin ukan informe ukax qhananchäna Concón ukhamarak Reñaca markan aguas lluvias colectores ukanakax wali jach’a jallunakat sipan juk’a ch’amanïtap layku jan atipañapataki.

Aka pachpa clima uñstawix 2024, 2025 ukhamarak jichha 2026 maranakan mayamp uñstawayi.

Ukatwa Senapred, Ministerio de Obras Públicas, Serviu, Dirección de Obras Hidráulicas ukhamarak Sernageomin ukanakax machaq colectores ukanakar sapa kuti uñakipaskapxi.

Ayaz Alam ukax siwa soluciones provisorias jan ukax bypasses ukanakax sistema frontal purinipanxa wasitat pantjasxatap.

Puchuncaví markanxa, Ruta F-30 E socavón ukax jach’a uman alcantarillado lurañ taypir mantatapat uñstäna.

Ukax mä nayra p’akit q’iya tuqiw filtración uñstayäna.

Especialista ukax siwa:

“Akax janiw geología layku sapak uñstir jan walt’äwikiti. Jan ukasti umar jan wali apnaqatapatwa.”

Jupax qhanañcharakiwa:

“Mä duna uraqinxa, mä colector jisk’a lurata, jan suma uñjata jan ukax p’akita ukhaxa, janiw anqäxan umar tantachaykiti. Umax arena manqharuw mantasa uka uraq manqhan allthaptayi. Ch’usañanak uñstayi, ukat janiw jaqinakax uñjapkiti, uraq patxax allthaptkani ukhakamawa.”

Ukatwa colectores ukanakan suma wakichäwipa ukhamarak suma uñjañapax aka kasta uraqinakan wali wakiskirïtap.

Marka amtañan wakiskirïtap

Ayaz Alam ukax siwa nayraqatax comunanakan planes reguladores ukanakax campo dunar ukanakar janiw riesgo chiqanakarjam uñt’ayapkiti.

Ley General de Urbanismo y Construcción ukax uka lurañ jaytkchisa, walja kuti janiw apnaqaskiti.

Payïr jan walt’äwix Santuario de la Naturaleza Campo Dunar ukatak janïr Plan de Manejo utjatapawa.

Aka planax municipios, uraqan dueños ukhamarak jakirinakamp chikaw mä jark’aqäwi chiqa utt’ayañapäna.

Ukatwa Cámara de Diputados ukax Ministerio del Medio Ambiente ukar jank’aki aka plan lurayañ mayiwayi.

Kimsïr tuqitxa, 2012 ukhamarak 2025 maranakan Sernageomin informes ukanakax Municipalidad de Concón ukatak luratäpxänwa.

Concón markax uka informes ukarjamaw Reñaca Norte ukan uta lurañ jark’äna.

Ukampis uka pachpa amtanakax yaqha comunanakanxa janiw pachpa ch’amamp apnaqatäkänti.

Ayaz Alam ukax siwa ukaw jichhax uñjaski uka mayjt’äwi qhanañchi.

“Concón tuqinx janiw jach’a edificionak utjkiti. Ukampis Reñaca ukhamarak Viña del Mar tuqinx utjarakiwa.”

Especialista ukax tukuyarux siwa jan walt’äwix janiw técnica yatiyäwinak jan utjatapatäkiti.

Aka informes ukanakax walja maranakaw utjawayi.

Jan ukasti jan utjkiti uka yatiyäwinakar kamachin phuqhayañ mecanismos.

Planes reguladores comunales ukhamarak riesgo zonificación ukanakax taqi comunanakan pachpa amuyump apnaqatäñapawa, kunapachatix pachpa campo dunar ukan chikankapxi ukhaxa.

Kunjams kamachin jan walinakapax costa zonas ukan suma apnaqäwip jark’i uk jiskt’ata ukhaxa, Ayaz Alam ukax wali qhanaw säna:

“Jisa, mä jach’a kamachi ch’usaw utjaski.”

Uruña Apthapiw

Uruña Apthapiw