Mä uraqpachan astronomonakan tama, ukanx Universidad de Santiago de Chile (Usach) ukan yatichiri ukhamarak yatxatiri Valeria Olivares jupax wali uñt’atawa, jupanakax aka machaq jikxatäwin kunayman wakiskir amuyunakapat qhanañchapxäna.
James Webb Space Telescope (JWST) uk apnaqasa, Universidad de Montreal ukan irpata mä uraqpach astronomonakan tamapax, Usach ukan investigadora ukhamarak académica Valeria Olivares jupamp chikaw jichhakamax juk’amp taqpach uñacht’äwi jikxatapxi, kunjams mä agujero negro supermasivo manq’asi ukhamarak kunjams irnaqaskaki uka tuqita. Aka jikxatäwix astrofísica tuqin walja maranakatpach jan askichat mä jiskt’äwiruw juk’amp jak’achayi.
Aka yatxatäwin resultados ukax julio phaxsin 14 urunwa The Astrophysical Journal Letters sat revista científica ukan uñt’ayatäna.
Yatxatirinakax akham sapxänwa:
“Niya taqpach jach’a galaxianakax taypinkapan mä agujero negro supermasivo (SMBH) ukaniwa. Ukanakax millones jan ukax miles de millones kuti Inti ukat sipan jach’a masanïpxiwa. Kunapachatix aka agujero negros ukanakax muyuntir materianak katuqapxi ukhaxa, mä jach’a energía motor cósmico ukhamaw qhant’apxi. Uka energíax jach’a chorros ukham mistu, ukax taqpach galaxia muyuntir mayjt’ayaspawa. Aka procesos ukanakax machaq warawaranak uñstayañ jark’aspawa ukhamarak galaxian nayrar sartäwip ukhamarak jilxatäwip mayjt’ayaspawa.”
Astrónomonakax aka kasta ch’aman irnaqir agujero negros ukanakarux “núcleos galácticos activos (AGN)” sasaw sutichapxi.
Walja tunka maranakatpach yatxatäwinak utjkchisa, mä jach’a jiskt’äwix jichhakamax yatxatirinakarux llakisiyaskakiwa.
Kunapachatix AGN ukan mistuyki uka energía chorros ukanakax muyuntir gas junt’uchapxi ukhaxa, uka gasax janiw thayañapäkaspati, ukhamasti janiw agujero negro ukar mantañapäkaspati. Ukhamächi ukhaxa, ¿kunjamarak agujero negro ukax materianak katuqaskaki ukhamarak jilxataskaki?
Jichha pachan juk’amp katuqata teoría ukax siwa gas ukax qhipat mayamp thayi, ukatsti wali jaya, ñañha filamentos sata saräwinakaruw tukuyi, ukhamarak galaxian taypiruw mayamp mantani.
Ukhamasti SMBH ukax pachpa proceso ukan manq’ayasitawa, ukhamarak uka pachpa proceso pachpaw SMBH ukar manq’ayi. Aka sistema ukax pachpa chiqanchasir sistema ukhamawa.
Walja tunka maranakaw aka filamentos ukanakax chiqapar agujero negro ukamp kunjams mayachasipxi uk uñjañatak ch’amanchasipxäna, ukampis janiw jasakïkänti.
Aka machaq yatxatäwix uka chhaqtat eslabón ukaruw uñacht’ayi.
Mä espiralax muyt’ir disco ukaruw tukuyi
Yatxatirinakax JWST telescopio uk NGC 4696 sat galaxiaruw uñt’ayapxäna. Aka galaxiax Cúmulo de Centauro ukan taypinkiwa, Uraqit niya 145 millones maranak qhanat jayankiwa. Aka chiqax AGN mecanismos yatxatañatak wali askir laboratorio ukham uñt’atawa.
Nayraqata, Hubble Space Telescope (HST) ukan apsut uñacht’äwinakax agujero negro jak’an mä muspharkañ S uñtat gas espiral uñacht’ayapxäna.
Ukampis Hubble ukax gas kawkhankis ukak uñacht’ayaspäna; kunjams sarnaqaski ukxa janiw uñacht’aykaspänti.
JWST ukan NIRSpec instrumento ukamp niya kimsaqallqu (8) pachanak uñakipasa, yatxatirinakax gas kunjams sarnaqaski uka tuqit wali chiqapa mapas lurapxäna.
Aka uñakipäwix niya 30 años luz ukjak jisk’a estructuras uñjañatakiw atipäna, ukampis galaxiax pataka waranqa años luz ukham jach’awa.
Aka mapas ukanakax uñacht’ayapxi S uñtat estructura ukax janiw espiraläkiti.
Ukax mä muyt’ir gas disco ukhamawa, agujero negro supermasivo uk muyuntasa.
Aka disco ukax niya 800 años luz diámetro ukaniwa.
Gas ukax niya 600 kilómetros por segundo ukha jank’ak sarnaqaski.
Juk’amp wakiskirix aka disco ukax mayachatawa jach’a gas filamento ukamp, ukax galaxian anqäxat taypir puriski.
Uñakipäwinakax uñacht’ayapxi gas ukax filamento tuqiw sarnaqi, disco ukar manq’ayi, ukatsti disco taypit agujero negro supermasivo ukaruw manti.
Universidad de Montreal ukan yatichiri ukhamarak aka yatxatäwin nayriri qillqiri Julie Hlavacek-Larrondo jupax akham säna:
“JWST ukax uñacht’ayaskistu agujero negros ukanakax inas uraqpachan juk’amp jach’a recicladores cósmicos ukhamäpxchis.”
Jupax yapxatarakiwa:
“Jupanakax walja energía mistuyapxi, uka energíax muyuntir gas junt’uchi. Ukampis uka pachpa gasax qhipat mayamp thayi, filamentos ñañhanakaruw tukuyi ukhamarak mayamp taypir mantasa agujero negro ukar manq’ayxaraki. Jichhax aka muyu chiqaparu uñjasktan.”
Muyu phuqhachasa
Aka yatxatäwix astronomonakarux agujero negro supermasivo manq’asiñ muyu juk’amp sum amuyañ yanapt’i.
Agujero negro ukan energía chorros ukanakax galaxia muyuntir gas ukaruw energía churapxi.
Qhipatxa gas ukax thayi, jan sayt’añjam tuku, ukat jaya filamentos uñstayi.
Yaqhip filamentos ukanakax mä qhawqha pataka años luz ukha jisk’akiwa, ukampis waranqa años luz ukjakam jayaruw purispawa.
Ch’aman campos magnéticos ukanakaw gas muyu sarnaqäwip jisk’achapxi ukhamarak taypir irpapxi.
Materia ukax agujero negro muyuntir mä muyt’ir disco ukaruw tantachasi.
Disco ukax agujero negro manq’ayi.
Agujero negro ukasti mayamp energía chorros mistuyi.
Ukhamatwa muyux mayamp qallti.
Aka amuyux chiqapätap yatiñatakix yatxatirinakax wali machaq computación simulaciones lurapxäna.
Simulación ukan gas kunjams sarnaqki ukax JWST ukan uñjatäwinakamp wali uñtasitänwa.
Ukax aka teoría ukarux wali ch’aman chiqanchäwi churawayi.
Aka kasta disco ukham estructurax nayraqat NGC 1275 galaxian uñjatäxänwa, Cúmulo de Perseus ukan, ALMA observatorio tuqi.
Jichha NGC 4696 ukan jikxatäwinakax uñacht’ayapxi aka reciclaje mecanismo ukax inas walja jach’a galaxianakan utjchi taqpach uraqpachan.
Aka jikxatäwinak layku, NGC 4696 ukhamarak uka uñtasit galaxianak juk’amp yatxatañataki walja machaq programas qalltatäxi.
JWST ukan machaq uñakipäwinakax nayraqatpach iyawsatäxi.
Ukhamaraki, Chile markan Very Large Telescope (VLT), Nuevo México markan Very Long Baseline Array (VLBA) ukhamarak Event Horizon Telescope (EHT) ukanakampiw yatxatäwinak lurasiñani.
EHT ukaw 2019 maran nayrïr kuti mä agujero negro uñacht’äw apsüna.
Aka taqi yatiyäwinakampixa, yatxatirinakax juk’amp sum amuyapxani kunjams agujero negros supermasivos ukanakax jupanak pachpa manq’ayasipxi ukhamarak kunjams galaxianakan jilxatäwipa ukhamarak nayrar sartäwipa apnaqapxi taqpach uraqpachan.