Jallu ukax Estado uñacht’ayi

Chile markanxa, jallux jichhakamax mä jach’a amuyt’äwi ukhamarak yäqasiñaniwa. Nayraqatax alaxpachan samip mayjt’i. Ukatsti qullunakax ch’amakt’i, thakhinakax umampi ch’uxñapt’i, autunakax juk’amp amuyumpiw sarnaqapxi, ukat jaqinakan aruskipäwinakapax mä sapa jiskt’äwiruw muyti: ¿Qhawqha jallupxanisa?

Santiago markanxa, kunatix walja maranakaw waña pachar yatintawaytanxa, sapa uma t’ijtirix mä pachparakiwa kusisiña ukhamarak llakisiña apani. Umasti mä bendición ukhamarak mä jan walt’äwi pachparakiwa.

Janiw meteorología yatiyäwikikiti

Jichhax Chile markar mantaski uka sistema frontal ukax janiw pachamama tuqit yatiyäwikikiti.

Ukax mä chiqapa yant’äwiwa.

Dirección Meteorológica ukax qhanañchawayiwa taypi Chile markatak walja jallu, wayra, qullunakan khunu ukhamarak lamar quta thiyan jach’a uma sartäwinak utjañapa.

Ukhamatwa:

  • Walja suyunakan yatichäwinak sayt’ayata.
  • Autoridadanakax jark’aqäwi amtanak qalltawayapxi.
  • Waranqa familianakax llakisiñampiw uñakipxaraki:
    • Luz eléctrica.
    • Jawiranaka.
    • Q’uchunaka.
    • Uta patanakapa.
    • Thakhinaka.
    • Sarañ thakhinaka.

Ukampis akax janiw muspharkañäñapäkiti.

Chile markax jan walt’äwinak taypin sayt’atawa

Chile markax akham jan walt’äwinak taypin utt’ayatawa:

  • Uraq khathatiwinaka.
  • Nina nakhantäwinaka.
  • Lamar quta jach’a umanakapa.
  • Waña pacha.
  • Uma lluqhthapiwinaka.
  • Uma jalsunaka.
  • Sistema frontal ukanaka.

Aka kunanakax jiwasan sarnaqäwisan chikankaskakiwa.

Ukampis walja kuti política ukax aka jan walt’äwinakarux mä juk’a pachak utjiri sasaw uñji.

Emergencia ukax purini, qhanañchasi, apnaqasi ukat armt’asi.

Ukat mayampiw kutt’anxaraki.

Chiqapa jan walt’äwix janiw jallukiti

Jan walt’äwix janiw jallukiti.

Jan ukasti jiwasan jallumpi kunjams apasistan ukawa.

Walja maranakawa infraestructura tuqit aruskipäwinakax uñjañatak jasaki yänakaruk sarkäna:

  • Puentenaka.
  • Jach’a thakhinaka.
  • Hospitalanaka.
  • Pasos bajo nivel.
  • Uta tantachäwinaka.

Ukampis sapa uru jakaña ch’amancht’ir yänakax janiw ukham uñt’atäkiti.

Sañäni:

  • Uma mistuñ yänaka.
  • Jawiranaka q’umachaña.
  • Quqanak khuchhuña.
  • Red eléctrica uraq manqhar imaña.
  • Marka yatiyäwinaka.
  • Municipio mayacht’äwinaka.
  • Sumideronak q’umachaña.
  • Q’uchunak apnaqaña.
  • Marka amtaña.
  • Emergencia protocolos.

Akanakax janiw wali uñt’atäpkiti.

Ukampis kuna urutix pantjapxi ukhaxa, taqi yaqha yänakax aynacht’ayasxi.

Jallux jan pachpak purkiti

Mä jach’a jallux mä markar purispawa.

Ukampis jan walt’äwipax janiw taqinitak pachpakïkiti.

Ukax mayjt’i:

  • Veredanakan sumätaparu.
  • Thakhinakan sarañataparjama.
  • Canalanakan suma apnaqatäñaparu.
  • Utan kasta.
  • Q’uchut jayätaparjama.
  • Municipio ch’amaparjama.
  • Red eléctrica nayrataparu.
  • Mä familia irnaqäwip jaytaspa jan ukax jan jaytaspa ukarjama.

Jallux janiw jan walinakar lurkiti. Ukax utjir jan walinakaruw uñacht’ayi.

¿Qhawqha jallus purinini?

Janiw akham jiskt’añak wakiskiti:

¿Qhawqha milímetros jallunisa?

Jan ukasti:

¿Estado ukax qhawqha wakicht’atäski jallu purinipan nayraqatpach?

Chile markax walpun nayrar sartawayi emergencia qhipat lurañ tuqinxa.

Jichhax utjxi:

  • Juk’amp suma alertanaka.
  • Ch’aman instituciones.
  • Uñakipañ sistemas.
  • Markachirinakan juk’amp amuyt’asiña.

Ukampis jichhakamas prevención estructural tuqit mä jach’a deuda utjaskakiwa.

Walja kuti emergencia ukax alerta mistunipki ukhakiw qallti sasaw amuytan.

Ukampis chiqapansa:

  • Jan wakiskir chiqan uta lurasinwa qalltäna.
  • Jisk’a lurañanak jan askichasaw qalltäna.
  • Riesgo mapas jan machaqaptayasaw qalltäna.
  • Red crítica provisional yänakar atinisisaw qalltäna.
  • Marka amtañax pachamar jark’añjam uñjasaw qalltäna.

Estado ch’amapa

Jallux markarux yaqha tuqit uñjañatakiw ch’amañchi.

  • Canalat.
  • Jawirat.
  • Q’uchut.
  • Liwthapir poste taypit.
  • Uma mantki uka utat.
  • Q’añump phuqt’ki uka barrio taypit.

Ukanwa Estado ch’amapax uñt’asi.

Janiw arsunakapanakampi.

Jan ukasti mä familiax:

  • Luz utjañapa.
  • Transporte utjañapa.
  • Uta jark’aqatäñapa.
  • Yatiyäwinak katuqañapa.
  • Seguridad utjañapa.

ukanakax jallux purinipan utjaskakiñapataki.

Prevención ukax taqinitakiwa

Emergencia preventiva ukax wali wakiskiriwa.

Yatichäwinak sayt’ayañax wakisirakispawa.

Autocuidado ukar jawillt’añax wali askirakiwa.

Ukampis política pública ukax janiw sapa mayniruk amuyump sarnaqañ sapxañampikikiti.

Mä familiax:

  • Canaleta q’umachaspawa.
  • Uma phuqhantat thakhi jan makatkaspawa.
  • Yatiyäwinak ist’aspawa.

Ukampis janiw jupapach:

  • Jawiranak mayjt’ayaspati.
  • Red eléctrica ch’amancht’aspati.
  • Riesgo chiqanakan uta lurañ uñakipaspati.
  • Municipionaka, ministerionaka ukhamarak emergencia servicios mayacht’ayaspati.

Ukax Estado lurañapawa.

Riesgo apnaqañax kunsa sañ muni

Riesgo apnaqañax janiw taqi jan yatiñanak chhaqtayañäkiti.

Ukax improvisación jisk’achañawa.

Jallu purinipan nayraqatpach yatitäñapawa:

  • Kawkïr chiqanakas nayraqata umamp phuqt’asini.
  • Kawkïr thakhinakas jark’aqasiñapa.
  • Kawkïr yatiñ utanakas albergue tukuspawa.
  • Kawkïr barrios luz chhaqhañar juk’amp uñt’atäni.
  • Kawkïr hospitales juk’amp yanapt’äwi munani.
  • Kawkïr comunanak maquinaria munapxani.
  • Kawkïr q’uchunakas uñakipasiñapa.
  • Kunjam yatiyäwinaksa sapa familia katuqañapa.

Tecnología ukhamarak Estado

Jichha tecnología ukax walja yanapt’aspawa.

Utjxi:

  • Sensores.
  • Clima modelos.
  • Riesgo mapas.
  • Transporte yatiyäwinaka.
  • Markachirinakan yatiyäwinakapa.
  • Satélite uñacht’äwinaka.
  • Emergencia plataformas.

Ukampis tecnología sapaki janiw marka apnaqkaspati.

Instituciones, qullqi ukhamarak suma irpirinakax wakisirakiwa.

Pachamama mayjt’äwipa

Cambio climático layku aka kasta jan walt’äwinakax juk’amp utjani.

Inas janiw sapür jallux jilxatkaspati.

Ukampis jach’a jallunakax juk’amp utjaspawa.

Waña pachasa ukhamarak jach’a jallusa pachpa uraqin utjaspawa.

Ukatwa umarux janiw mä recurso sapaki jan ukax mä amenaza sapakjam uñjañasäkiti.

Ukax panpachawa.

Umarux:

  • Imasiñawa.
  • Irpayañawa.
  • Uraqir mantayañawa.
  • Yäqañawa.
  • Wakisini ukhax jark’aqasiñawa.

Jaqin seguridadapa

Infraestructura ukax jaqin seguridadap uñjañataki amuyt’asiñapawa.

Janiw lunthatanakat jark’aqañakikiti.

Jan ukasti sapa uru jakañax jan sayt’añapataki.

Mä marka jach’a jallur saykatañ yatki ukhaxa, ukax seguridadawa.

Mä familiax q’uchu jan suma apnaqat layku utap jan apt’ayasi ukhaxa, ukax seguridadawa.

Mä achachila jan ukax awicha luz chhaqhat jan sapaki jaytañaxa, ukax seguridadawa.

Jichha lurañasawa

Chile markax sapa kutiw si:

“Uraq khathatiwinakamp jakasiñ yatiqtanwa.”

Ukax janiw suerte laykukïkänti.

Ukax utjäna:

  • Kamachinaka.
  • Ingeniería.
  • Memoria institucional.
  • Walja maran yatiqäwinaka.

Jallumpis pachpa lurañasawa.

Janiw alaxpach uñch’ukiñakikiti.

Uraqiru, jawiranakaru, thakhinakaru, barrios ukanakaru ukhamarak kunjams qullqichastan ukaruw uñch’ukiñasa.

Tukuyawi

Sapa sistema frontal ukax pachpa uñacht’äwinakwa apaniraki:

  • Uma phuqt’at thakhinaka.
  • Liwthapir quqanak.
  • Sayt’ayat yatichäwinaka.
  • Luz jan utjkiti uka familianaka.
  • Autoridadanakan uñakipäwinakapa.
  • Autocuidado iwxt’anaka.
  • Sapa urun machaq yatiyäwinaka.

Ukampis chiqapa jiskt’äwix akawa:

¿Aka taqi uñacht’äwinak qhipat yatiqäwi utjaspati?

¿Qullqichäwi utjaspati?

¿Mä jach’a amtäwi utjaspati, ukax jutir gobierno, jutir presupuesto ukhamarak jutir emergencia ukampis sarantaskakispati?

Jallux pasaniwa.

Markax mayampiw «normalidad» sat jakäwir kutt’anini.

Ukampis markan ch’amapax kunjamtï nayraqat wakicht’atäki ukhamarakiw qhiparani.

Kunatix umasti mä chiqap yatichäwiwa:

Janiw arsunakar ist’kiti.

Ukax uñjiwa:

  • Uraqin sarañatapa.
  • Jawiranaka.
  • Yänakan sumätapa.
  • Suma uñjañapa.
  • Ch’aman instituciones.

Chile markanxa, sapa jach’a jallux pachpa yatichäwiw apanistu:

Pachamamaw yant’i. Estado ukaw wakicht’atätapa jan ukax jan wakicht’atätapa uñacht’ayi.

Marcos Subercaseaux, Universidad Andrés Bello (UNAB) ukan yatichiri (académico).

Uruña Apthapiw

Uruña Apthapiw