Tierras raras Penco ukana: kuna wakiskirisa aka elementosa ukat kuna laykutixa Aclara proyecto uñkatata?

Diario Usach ukax Usach ukana académicos Ayaz Alam ukat Pedro Orrego jupanakampiw aruskipäna, jupanakasti uñacht’ayapxi yacimientos ukanakata wakiskir uñjawi, uka zonas ukasti ninampi usuchjasiwi ukhamaraki incendios forestales ukana usuchjasiwayi.

Qhipa urunakanxa viral ukchäna mä video excandidato presidencial Joaquín Lavín uka, jupax Penco ukan arcillas superficial depósito ukana beneficios ukar uñt’ayi. Sasinwa: “Akaruxa tierras raras yacimiento utji, jichhaxa wali wakiskiriwa uraqpachan, imanes ukhamaraki propiedades magnéticas utji, ukasti magnetos permanentes lurayañataki apnaqasi, energía eólica ukat motores eléctricos tuqina” sasina.

Ukhamaxa aka video ukaxa janiw jani walt’ayata utjkiti, sebab exministro Sebastián Piñera jupaxa wakiskir promotor ukhamawa proyecto minero millonario Aclara Resources sata, tierras raras Penco comunana apaqañataki, uka iniciativa 130 millones dólares taypina avaluadasawa.

Lavín uka arunakax ukchäna uka 17 elementos tabla periódica taypina (15 lantánidos, más escandio ukat itrio), ukaxa nueva yatiyawinakampi walja jach’aptawayi, sebab incendios forestales BioBío región ukana utjawayi, Penco comunaxa jach’ata usuchjasiwaya.

Aka publicación ukaxa walja maranakampi comunidad localanaka ukat empresa taypin mä ch’axwa qalltawayi, sebab uka químicos elementosa ukaxa propiedades magnéticas ukat luminiscentes utji, tecnología moderna (smartphones, chips, baterías vehículos eléctricos, aerogeneradores, armas ukat juk’ampisa) tuqinakan wali wakiskiriwa, ukat transición energética ukat digital tuqinakan estratégicowa.

Publicaciones cruzadas

Instagram ukana Corporación Parque para Penco ukax yatiyiwa incendios forestales ukaxa Fundo Coihueco ukar puriwayi, ukat uka área ukanakan tierras raras minera uñtayañatakixa proyectata ukawa. Ukana mapampi uñacht’ayiwa ninampi sartawi ukat sasinwa janiwa taqpacha recinto chhaqt’ata utjkiti, ukampirus áreas wakiskirinakaxa usuchjasiwayi.

Uka taparunakaru, minera Aclara jupax janiw jutt’ayasiñ munapkti uka rumores tuqiru, proyecto ukaxa incendios forestales ukanakar mayjachi sasina. Declaración pública taypina, empresa jupasti sasinwa: “claruwa sasipxta, aka arunakaxa falso, irresponsable ukat jan walin amuytanaka, jiwasaxa mä ch’ama catástrofe ukampiw usuchjasi”.

Sasinwa: “Autoridades competentes ukan irnaqäwiparu suma iyawsapxta, jupanakasti causas ukanakaruwa uñakipapxi, ukat janiwa jiwasax jark’asktanti uka luririrunakaru persecutiña tuqiru”.

Amtañasa, Penco comuna ukana extracción minerales iniciativa ukaxa Servicio de Evaluación Ambiental (SEA) ukan revisión taypina utji 2024 junio maratpacha, proyecto mayjaptawi qhiparu sartasa.

Penco Municipalidad ukata, alcalde Rodrigo Vera ukat Concejo Municipal jupanakax sasinwa jani chikancht’asipxiti iniciativa lurayaña tuqiru. Octubre 2025 marana, municipio jupax Servicio de Evaluación Ambiental (SEA) ukar documento formal apayawayi Adenda Complementaria tuqita, ukana llakitanaka utji legalidad, impactos ecológicos ukat compatibilidad territorial ukanakaru, ukhamaraki reevaluación integral mayipxi.

Aka tuqiru Diario Usach ukax Ayaz Alam DIGEA Usach ukana geógrafo ukat académico, ukhamaraki Pedro Orrego Ingeniero Civil Metalurgista ukat académico metalurgia departamento taypina jupanakamp aruskipäna.

Alam jupax nayraqata sasinwa: “Tierras raras sata elementosa ukaxa estratégica elementosa transición energética tuqina, ukat tecnología moderna tuqina wali wakiskiriwa, sebab imanes fabricaraki, turbina eólica, vehículos eléctricos, pantallas LED, láser, elektronik dispositivos ukat equipos militares tuqinakan wali wakiskiri”.

Geógrafo ukax yaqha qhananchi: “Tierras raras sasakta, janiw janiw utjkiti, corteza terrestre taypina utjiwa, ukampirus concentración jisk’akiwa. Uka layku uñjaktaqa kawkinkisa wali concentración utji ukaxa, apaqaña wali askiskti. Yaqha jan walt’awi ukasti mayjaña ukat procesami”.

Kuna layku jupanakaxa wali valorancha? Jawaqaqa wali jisk’akiwa wali concentración uñjaña, ukatwa apaqasiti. Uka layku jichhaxa walja potencias mundiales ukanakawa wali interesampi apthapiñataki.

Orrego jupasti proyecto tuqiru qhananchi, uka proyecto jichhaxa incendios forestales tuqiru ‘en la mira’ satata. Sasinwa: “Módulo Penco sata uñt’atawa, ukasti Biobío región taypina utji”.

Kuna wakiskiri aka químicos elementosa?

Profesional jupax sasinwa: “Aclara Resources ukana proyecto ukax arcillas ukana tierras raras apaqaña ukja kimsa zona tuqina, 320 toneladas por hora procesaña planta ukhamaraki 153 hectáreas uka intervención ukanakawa”.

¿Suelos ukaxa incendios ukampix usuchjawayaspati?

Suelo incendios forestales tuqinampi usuchjasi ukat empresa ukanakaxa aka suelo chhaqt’ata apaqañataki apnaqaspati sasiriru, Pedro Orrego jupax sasinwa: “Nayax amuyt’ta, incendios ukasti flora ukat fauna ukanakaruw usuchjayi, Módulo Penco ukan. Empresasaxa aka pachampi suelo uso mayjaptayañ puede ukham ukham achikt’aspawa proyecto mayjt’ayañataki”.

Ukhamaraki Ayaz Alam jupax sasinwa: “Incendios ukasti suelos ukaruw usuchjayi, uka suelos taypina tierras raras utjchi. Ukawa janiwa jiwkitixa, concentración ukat distribución ukaxa temperatura ukhamaraki grado chhaqt’awimpi mayjt’ani. Akademico Usach jupax sasinwa uka distribución minerales taypina mayjt’ani”.

Profesional jupax yaqha mayampi sasinwa: “Temperatura wali jach’awa purispa ukaxa químicos estructuras ukanakaruw mayjt’ani, ukampirus uka posibilidad jisk’akiwa”.

Ukha pachasti geógrafo jupax cenizas tuqinakaruw arsu, sasinwa suelo química ukaruw mayjt’ani. Qhiparu, jupanakax jiskt’äna si aka empresa apnaqaspati uka suelos. Profesional ukax sasinwa “uka lurawi ilegal ukat inmoralani”, ukampirus sasinwa: “Chile markana incendios forestales uka janiw propiedad de la tierra mayjt’aykiti, ni construcción minera. Taqi proyecto minera ukaxa procedimientos legales ukat ambientales tuqina sarantaniwa”.

 

Uruña Apthapiw

Uruña Apthapiw