Universidad Arturo Prat jach’a yatiqañ utapa Canchones Ch’alla Pampa Yatichawi Utapana, Museo del Desierto sata uñacht’awi amtawi chiqaparuw qallti. Aka musiwuwa Tarapacana ch’alla pampan yatiñanakampi sarawinakampi taqi markachirinakaru apayasiñ munani. Taqi wawanakarusa, waynanakarusa, jilanakarusa, yatiqirinakarusa taqi regionankir markanakaru yatiqawi, uñacht’awi, jach’a sarawinakampi chachawjanakampi uñt’ayasa apnaqañatakïnwa.
Aka musiwu kimsa t’aqa uñt’awinaka katuqaniwa: nayra pacha taypinx mayni arkeulujía t’aqawa, uka tuqinx nayrïr ayllunakampi taqi regiónan yapuchawi qalltawi uñacht’ayasi; payïri t’aqasti sarawinakaru chiqancht’ata canchones sata apnaqäwinaka, ukax ch’amani yapuchäwina uñacht’äwiwa, salitre industria apnaqäwimpi aruskipt’asa. Kimsïri t’aqasti jichhürun yapuchäwimpi chiqancht’atawa, ukhamaraki Tamarugal ch’alla pampan jak’achasiwinaka ukat allpach’a uñt’awinaka uñacht’ayi.
Uka tuqina, musiwu kamachiripa Álvaro Carevic sat jach’a jilax aka arunakwa säna: “Sapa uruxa musiwu uñakipañatakix wakt’ayatawa, 11 uru p’unchaw qalltani, 16 horas qhipar qhipani. Musiwux Canchonesan jikxatasiwa, kunatix ukankiwa regiónan walja, askicha, juk’a juk’ani arkeulujiku yänaka tantiyata utjki. Janiw machakakiwa, UNAP jach’a yatiqañ utax aka tantiyatanaka uñjirinakapawa, uñstayirinakapawa.”
“Aka musiwux wali jach’a yatiñ uñt’awinak lurañ munaniwa, ch’alla pampan jaqi ch’amanchasiñapatx, ukham jiwasa ukhamarakiwa kimsa waranq maranakampi nayra timputpach qhipa pacha jikxatasax ch’amancht’asiw uñt’ayapxta. Uka musiwur mantirinakax wali askimp uñt’ayapxaniwa ch’alla pampan utjkirit taqi sarawinakampi sarnaqäwinakampi, nayra maratak qalltasa jichhakam. Ukasti yatiñ utanx jan utjkiti, ukampis taqi wawanakaruxa, tawaqunakaruxa, waynanakaruxa yatiqawi ch’amañchayañatakix wali wakiskir yatiñ uñt’awi apaniwa.”
Aka musiwu uta tuqix universidadan yatiñapxa markachirinakar puriyayañ munarakiwa, ukatsti aka suyunakampi uñt’asiñatakix, nayrïr ukat jichha pachatx wali jach’a amuyumpi uñt’ayasiñwa ch’amañchayi. Aka musiwux Tarapacana suyun thakhi ch’amancht’irinakata, jichha ukat jutir pacha sarantirinakata, mayampi tantachäwi utañanïniwa.
Recursu Naturalak Jark’aqañ Irnaqäwinaka Fakultadtak Dekanupa, Mario Aguilar sata jilax akham arunaka arsüna: “Aka musiwu Canchonesan utjasaxa jach’a yatiqañ utan mayni chuymani amtapawa, kunatix Pampa del Tamarugal ukat Tarapacampi sarnaqäwinak ch’amancht’asa mayachasiñampix askiwa. Jichhürun aka yatxatawinaka thakhin agropecuaria irnaqäwinakax jach’a thakhi uñt’ayir jach’a punkupuniwa. Nayrïr markachirinakatpachxa, salitrampi chiqancht’ata saräwinakatakamaraki, aka uñacht’äwinakanx ethnográfikampi arkeológikampi ch’ama uñacht’awinak jikxatasiska, ukax jilïr wakichäwiwa jiwasan chilenon alaxpachan saräwipat uñt’añatak.”
UNAP jach’a yatiqañ utan rectorapa, Alberto Martínez Quezada sat jilax akham säna: “Taqi universidadanakaw irnaqäwinakapana janiw yatiñakak lurañakiti, jan ukasti ukanakx imaña ukat taqi markachirinakar chika apayaña. Ukhamarjamax aka luräwi, jiwasan universityan irnaqäwimpix wali uñt’atakiwa. Jiwasax arsuwayapxtwa: jiwasax yatiñampina, allpachampi chiqancht’at universityäpxtwa. Ukhamarusa aka uñacht’awi uta markasan jilatanakar churasa, wal suma jach’a k’uchisipxaraktwa. Aka campus taypinx, mayni wakichäwipawa: paqallqu yatiñ qhantati utanak lurapxañani, ukhamasti aka qhipa t’aqax nayrïr qhantatiwa. Aka taypinax yatxatawimpi, wakichäwimpi, askin tantachäwimpi yatiñanakax wal yatiyasiñaniwa, taqi jaqinakax ukar purisaxa yatiñamp phuqhasiñapataki.”
UNAP jach’a yatiqañ utan Academik Vicerrectorapa, Liliana Herrera Campos sat warmix akham arsusïna: “Jichhax wakisiwa aka musiwun uñacht’ayaña jiwasan saräwita, sarnaqäwita, ukat ch’alla pampanx utjatapa, kuna chiqaparus aka uñacht’äwinaka churañani. Musiwurux wali wakisiwa waynanaka tawaqunaka, ukhamaraki tayka yatiqäwinx jikxatasirinaka, vistxapxañapataki, ukat ukanx uñt’ayapxañapataki kunjams jiwasan saräwix ch’alla pampanx utjäna. Ukhamaraki, InES Género proyectompiw ukax mayachasi, ukhamarusti wakisiwa uñt’ayasiñaxa jiwasan yatiqañ utankirin warminakax kunsa lurapxi ukanaka. Jichhax walja warminakaw agronomíampi, ch’alla pampanx utjirin yatiñampi, ukat antropologíampi maysar sartasipxi. Ukampirus wakisiwa warminakx mä ch’ama chiqapar mantañapataki, nayra pacha sartasirinakx yatiqañan chikanchayañatakixa.”
Tamarugal suyun kamachiq apnaqirin (s) Rodrigo Vargas sat jilax UNAP jach’a yatiqañ utan irnaqäwipxat akham arsusïna: “Nayatakix wali wakisiwa akax, kunatix yatiqañ uta, amtasïwi uta, ukat ch’alla pampanx jaqin jakäwipar uñt’ayañ uta luratawa. UNAP jach’a yatiqañ utan aka ch’ama irnaqäwipax uñt’ayasiñapa, jach’añchasiñapa, ukat taqi markachirinakar yatiyasiñapawa.”
Aka musiwu apayatanaka markanakan ch’axwaw sarnaqäwix kuns janq’u qullqi, ch’alla pampan arumampi jach’a mara tuqita apnaqawimp sarnaqawayi, ukhamaraki jach’a aruskipawi ch’alla pampan vinosaxa, ukat Lakitas sutip juk’amp qillqatanakar tukuyasi.
Aka apayatanakampis, Universidad Arturo Prat ch’amancht’awinaka, saräwinaka, yatiña yatiñanakampi ukat suyunakata jan wali uñt’ayasiñapataki, Tarapaca markan jaqirinakaru ukhamarak aka markan amtanakaru, jichhakam ukat jutiya phuqhasiñaru apnaqañatakix wali ch’amancht’asi.
