En un debate amuyump saratäki ukhamaraki bilingüe yatiñax aymarampi españolampix mä ch’iqitat yatiqarayäna. Yaqhip irnaqirinakax uka amuyk waki chhaqtayañ yatiyapxäna “jisk’achaña jiwasa amuyuki” sasina, aymarax jan wali irnaqawi chiqax tukuyat arust’asir ukhamaraki yatiqawanakax yaqha arunakax apnaqapxañapawa sasina. Ukampis uka amuyux janiw qhananchkiti mä juk’a ch’amanakax utjiwa ukax mä ch’amakampx aymar arunakampi, ayllunakar ch’amanchaña ukhamaraki markanakan kusisiri utjayañatakixa.
Aymar arux janiw sapa aruskipañatakiki utiquiti Bolivia ukat Perú markanakana taqin jach’a ayllunakapan ukhamarak Argentina ukat Chile markanakan juk’a taqin jaqinakapanxa. Ukax América Latinankir sarnaqañ yatiqäwipana ch’iqi mayjt’añap amuyutaxa. Aka arux machaq mayjt’añanakx aruskipt’añanxa, sarnaqañanakx ukhamarak jaqinakar qhanancht’añx pach’ax chhaqhtañapatakiti. Nayra, “sapa arux chhaqht’atax mä yatiqañ utan nina chhant’atapata” sasina, yatirinakax sañap amtapxiwa.
Bilingüe yatiqäwix mä derechow ukax mä juk’a taqin qullqinchaw anak utjirti ukhamarak aka markanakana yatiqañ yant’anakapan ukax yatiqaña ch’amanchiwa. Ukanxa, aymar arux uka ch’iqi chhaqtayasina, sapa qhananchawinxa janix sapa arutakichapki, jach’a taqi qhananchawinxa. Jach’a aruskipt’añatakixa arux janipuniw mä lujokiti, ukampirus mä ch’amani pach’axa. Aru yatxatirinakax wali kusisit yatiqasinx suma aruskipt’apxañapatak imantata. Aka yatiqäwix qhananchañ amtañapa suma pach’ani ukhamarak español aru yatiqañx sum ch’amanchasina.
Janiw aymar arux irnaqañan jan walt’ayir ukhamakiti, jan ukasti wali askin irnaqañatak wakichatawa. Turismo chiqanxa, aka aru yatxatañax jaqinakar juk’a amuyt’añ, jaqinakan sarnaqäwipar uñacht’añ ukhamarak suma qhanancht’añ arsuwayi. Ukatxa, taqin markanakan q’ipkasiski uka qamasanakan, irnaqañ arunakapan wali wakiskir ch’ama utjiwa. Uka bilingüe yatiqäwix taqin arunak qhananchasina, juk’a arunak aruskipt’añatak imantatapata, ukaxa wali askin amuykipañawa aka pachak ch’amachasiñan walja markanakanxa.
Aymar arux wali jach’a yatiqäwinakampiw ch’iqi jaqinakampi ukhamaraki pachamampix ch’iqi aruskipaña utji. Aka pachak qalltanx uka nayrar arunakax wali suma yatichawinakx arsuwayi; suma sarnaqäwi, pachamamamp q’añchañanakamp respetoñ ukhamaraki suma jakawi ch’amanchasa. Uka amuyunakax aka jichhax uraqi qalltan waljapun arnaqañatak wakiskir yanapt’awa.
Ukatxa, aymar arux jan wakiskir ukham amuyasiñax janiw suma amuyumpir tukuñakiti yatiqäwimpi ukhamarak yanapt’awimpi. Janiw irnaqañanakamp ch’iqi markachäwinakamp ch’iqi mayjt’añ utjapkiti, ukampirus taqi payanakax ch’amanchasipxañapawa. Aymar ukhamarak español arun yatiqäw uñt’ayañax mä ch’iqi jach’a ch’ama utjayañawa, ukhamarak markachawi mayachäwinakax jupanakar ch’amanchasina taqi jakawimpi suma uñjatäñapatak amtäwi utji.
Janiw ch’iqi jisk’achaña amuyuxa kunayman yatiqäw jan aruskipt’ayasiñatak tukuskaniti ukatxa jaqinakan arunakap ch’iqi qhanancht’aspa. Aymar arux yatiqäw janix mä amtawi jan wali amtata ukhamakiti, jan ukasti mä nayra sarnaqäw ch’amanchäwiwa, ukat jach’a ch’ama utjañatak ch’iqi utjañawiwa, q’ip qamasa mayachäwi amuykayañataki, nayrar yanapt’at jakawi uka ch’iqi arunkirinakar qhanancht’aspa.
Juan Carlos Hernández Caycho
Jilïr Irpirin
Machaqa Mayachäwi Aymara – AMA
https://alianzamundial.aymara.vip
