Aka wakichäwix jach’a jakthapiwinakar wali amuyt’añwa Chile markan ukax juk’amp yatiqaña ukhamarak mäkipirinakar munañatak jupanakataki. Aka wakichäwinx Alejandra Arriaza Loeb, Uka Aduananakan Jach’a Kamachiripaxa ukhamarak Nélida Pozo Kudo, Uka Markan Uñt’at Patrimonio Sarantayiri Ukxatan Jach’a Kamachiripanakaxa qillqt’asipxatayna.
Wakichäwi jach’a qillqt’asiwix Valparaíso jach’a markan Aduana Regionalan Utapan qillqt’asiwix, 1976 maran jach’a yatxatäwipa utjata ukhamarakiwa UNESCO-nakan jach’a Kamachiripanakaxa uka yatiñatak Saraña Esther Kuisch Laroche jupanakaxa sarantayasiwina yatiqapxi.
Jach’a amuyumpix UNESCO-nakan kamachipawa, 1970 maran wakicht’ata Chile markanx 2014 maran jupatakix wakicht’atan sarantayasiwipaxa, aka uñacht’äwi jani wali sum sarantayasiñatak amuyt’asisax uka yatiñanakampix irnaqañataki sartasiñawa.
Uka Markan Jach’a Kamachiripaxa, Alejandra Arriaza Loeb, jupax säna, “Aka qillqt’asiwi wakicht’awix juk’amp amuyt’añatakiwa, ukhamarak nayra jakthapiwinakar juk’amp machaq amtäwinakar irnaqañatak utjayiwa, ukatxa SERPAT ukhamarak Aduananakasa, walja maranak irnaqasir wayt’apxiwa, jupanakax walja askinakar churapxatayna. Ukax wali kusisitayasiñawa, jani wali sum q’añachata k’añaskirinakan arkapxata, ukhamarak uka askinak taykanakatak jupanakax qhipar sarantayapxi, SERPAT-nakan amuyt’äwinakapamp ukhamarak irnaqäwipamp lurañataki.
Alejandra Arriaza jupax Esther Kuisch jupan Valparaísor puritapxatx yuspäratayna, “ukaxa nanakarusa wali qhananwa, mä jach’a amtäwi uñacht’ayiwa, nayraqatxa aduanaxaxa markasan jach’a uñt’ataxa ukatxa Servicio-n uñacht’ayasiwipa wali askipawa” sasin.
Uka Markan Patrimonio Sarantayiri Kamachiripaxa, Nélida Pozo Kudo, jupax säna: “Aka wakichäwix mä nayra irnaqaw jach’a ch’amanchasiñwa Aduananakamp ukhamarak Markan Patrimonio Sarantayirix lurasiñatakiki, ukaxa mä ch’ama taykanakwa mayachani ukanakan wali jan walt’añanak arkapxañatakisa, ukaxa wali ch’amanchasispa, juk’amp jark’aqañatak, asesoramiento técnico ukhamarak uka askinak apayasiwixa, mayninakan amparanakapampix markasir askinak katuqatxan ukhamarak q’isintirinakar irpxatatapatx mä yatiqaw utjañapawa.
Ukax wali ch’ama jakthapiwinakaniwa, amuyt’aninakax walja wakicht’añanak apthapiwipxani, ukanakaxa askinak uñjirinakar mayachasiñataki, asesoramiento lurañataki, ukhamarak qhispi utjawi, jan ukax q’iqi jark’aqasiñatak wakichäwisa.
Uka UNESCO-nakan Jach’a Kamachiriripaxa, jupax säna: “Aka wakichäwi jach’a qillqt’asiwi Aduananakampi ukhamarak Patrimonio Cultural Sarantayiri Servicio-nakampix mä ch’amanchasiñawa, ukaxa markan utjañap sarantayañatakiwa. Ukaxa juk’amp ch’amanchaniwa jupanak luräwipxa, ukhamarak Chile markan UNESCO-nakan 1970 maran wakicht’äwinakax sarantayasiñapatakiwa, jani wali sum apnaqat askinakampi. Nayanakarusti, aka wakichäwi jach’a mayachasiwiwa, jach’a amtäwipatxa wali ch’ama sarantayasiñapatakiwa uka markasan utjäwip sarantayasiñapataki».
YATIQÄWINAKA UKHAMARAK K’ISINTAT UTJAÑANAKAR JARK’AQAÑAPAWA
Aka wakichäwi qillqt’asiripaxa, nayraqatx juk’amp ch’amanchaniwa Aduananakax jani wali apnaqasiwinak uñjañataki ukhamarak k’añaskir utjäwinak jark’aqañatak amuykipaña, ukhamarak SERPAT-nakat yatiqäwipasa, yatichäwina, asesoramientonakapampix ukhamarak jark’aqirinakar arkapxañatakiwa, ukatxa peritaje uñjañanak, irnaqäwinaka jupanakx utjirinakaru sarantayasiñatak amuykipaña, ukhamarak k’añaskir utjäwinaka markapar cutt’ayañataki, qhispi katuqaña ukhamarak sarnaqäwina wali askinak lurayañataki.
Yatiqañatakix mayniñatxa, aka mayachäwinxa mä juk’a amtäwix mäkipiriw utjawayi, aka mara mayo phaxsinxa, Chile markax Marruecos markaru cutt’ayiwa 117 paleontología amtanakaru, San Antonio ukatxa Santiago ch’iqinakax qhispi apnaqasipxatayna, ukatxa SERPAT-nakat peritaje uñacht’ayasipxäna, Consejo de Monumentos Nacionales irnaqirinakampix irnaqatapxatayna, aka utjäwinakar cutt’ayañkamaxa markapar.”
