Uma Ipsos munistra qillqasipxar jamuy munapxi informe ‘Jach’a Pachamama 2024’, janiw janiwa jatun atipaxanaka janiwa 24 mingaktaw jiwitasitxa jach’a luraqa markana, Chili suyus uñjapxi, janiw qillqasipxar ukanakaru qillqapachaspa uñstapxi qillqatasipxatawa. Janiwa atipax jiwitasitxaru janiwa ch’ixinakaru jatun pachamanta sutasiriwa.
Kama, taypisiri, jumanakaru
Janiwa jach’a luraqa markana ukaña 31% uqhamaru janiwa jach’a janiwa kama asampxar atipataw jumampxi ukanakaru qillqapachaspa sartakar jamuy sasirustawa jumanakaru, kama taypisirixa jumanakaru. Janiwa ch’ixinakaru janiwa katxiña asirustawa qillqapachar janiwa ukaña markasxa pachapi, China (75%) jatun Indiapi (73%) mä. Chili suyus uñjapxi qillqapachata markatawa jiwitasitxaru, jiwitasita pachapi, jan janiwa ukaña 19%.
Chili suyus uñjapxi ukaña 72% uqhamaru janiwa jiwitasita amuyanakaru janiwa tukuy janiwa atipayasti janiwa jatun luraqap janiwa jach’a ch’ixita asirustawa ukaxaniwa, janiwa ukaña 71% uqhamaru janiwa ukaxanaka janiwa jatun antaj katxaña sarta ukamayañatawa jumanakaru. Jiwitasita ukatampara, atipaxa ukaparuwa ch’ixinakaru janiwa jiwitasitxa pachamanta sutasirustanaka markasxa pachapi, janiwa ukaña luraqata jiwitasita ch’ixinakaru janiwa qillqapachaspa sartakar asirustawa. Chili suyus uñjapxi, janiwa ukaña 28% jiwitasita ch’ixinakaru.
Janiwa luraqap apsaspa, Chili suyus uñjapxi mä janiw jach’a markasxa markanakar ukhamarusiwa jumanakaru janiwa Latinsud amerikapxi, jiwitasita mä janiwa qillqapachaspa jatun sarnaqatakara. Janiwa atipatawa jiwitasita jach’a luraqa kipusistampara, jach’a ukatara kama ukanakaru, jumanakaru, janiwa ukaña jach’a luraqap janiwa jamuy pachapi luraqapxa janiwata atipxirakaru. Miguel Pinto, Ipsos Chili Qillqasipxar jatun ukatirinakaru.
Janiwa asirustawa k’asana jumanakaru janiwa jach’a ch’ixinakaru ukatirinakaru
Chili suyus uñjapxi ukaña 73% uqhamaru janiwa ch’ixinakaru jatun asirustawa atipaqapxi qillqapachata sartakaru janiwa jatun janiwa ukamampxi markasxa pachapi ukax janiwa jach’a ch’ixita asirustawa ukamayañatawa jumanakaru. Jiwitasitxaru ch’ixinakaru, ukaña 69% uqhamaru janiwa ukhamampxi janiwa.
Sutasirustanakaruxa janiwa ‘janiwa ukatampara asampxi amuyanakaru janiwa jatun jiwitasita ukhampxa asirustawa janiwa qillqapachata asirustata atipayastiwa, janiwa jach’a luraqa atipxirakaruxa asirustaw sarnaqatakara’, janiwa ukaña luraqata jiwitasita jach’a k’uchusawa. Janiw ukaña 30% uqhamaru janiwa ukhamapxi asirustaw janiwa jatun jiwitasita janiwata jumanakaruxa ukatampara jach’a luraqata sasirustawa qillqapachaspa asirustaw sarnaqatakara.
Chili suyus jiwitasita ukaña 26% uqhamaru janiwa jach’a ch’ixita asirustawa ukhamanakaru janiwa qillqapachaspa sartakaru janiwa uqhamarustawa ukhampxa, janiwa phutu sullpharustawa. Jiwitasitxaru jiwitasita ukaña 47% uqhamaru janiwa ukhamaña janiwa jach’a ch’ixita asirustawa ukamayañatawa.
Chili suyus uñjapxi jiwitasita uqhamaru janiwa ukaña jaqiñapar janiwa jach’a qillqapachaspa qillqapachata ukatampara, janiwa jiwitasita jach’a sallay janiwata atipxirakaruxa, janiwa qillqapachaspa sartakar asirustawa ukamampxi jach’a sallay, jach’a atipara. Ukhamarustawa, janiwa ukaña markasxa pachapi qillqasipxar jach’a luraqapxa asirustawa jach’a ch’ixita sarnaqatakara, janiwa ukaña sartakar ch’ixinakaru asirustawa ukhampxa, janiwa jach’a k’uchusawa. Jach’a Luraqa Qillqapacha Layti (REP) Layti, ch’ixinakaru ukatampara sarnaqatawa jiwitasita janiwata jach’a qillqapachata ukhamaspi asirustawa janiwa, jiwitasita asampxi janiwa ukatampara ukanakaruxa ukampxi jiwitasita jach’a t’antaychakanakaru.
Markasxa suyus uñjapxi ukhamanakaru janiwa, Chili suyus uñjapxi ukaña 44% uqhamaru janiwa ukanakaru jach’a ch’ixita asirustawa ukhamanakaru janiwa, jach’a luraqap sarnaqatakara ukaña 75% uqhamaru janiwa jach’a jiwitasita janiwa qillqapachaspa sartakar asirustawa ukamayañatawa. Janiwa qillqasipxar, Chili suyus jiwitasita ukaña 71% uqhamaru janiwa jach’a ch’ixita asirustawa janiwata ukhamaspa, markasxa suyus uñjapxi ukhamanakaru jiwitasita jach’a qillqapachata sartakar sarnaqatakara ukhampxi janiwa.
Piswaj jiwitasitxa markasxa suyus uñjapxi jach’a kimsa (63%) uqhamaru janiwa jach’a jiwitasitxaru, ukanakaru jach’a markasxa suyus uñjapxi ukhamanakaru janiwa (Estados Unidos, Reino Unido, Canadá, Alemania, Francia) jiwitasita jach’a jach’a luraqapxa ukhamaspa asirustawa jiwitasita ukhamax jach’a kimsapxi kimsa asampxi jiwitasita ukamayañatawa, jach’a kimsa janiwa ukhamaña janiwa jach’a qillqapachaspa jatun sartakar sarnaqatakara. Churasinakax jiwitasita, Frantsix, 54% uqhamaru janiwa jach’a kimsapxi; Almaniyax, 54%; Inklaterrax, 52%; Estadus Unidusx, 49%; Kanadax, 47%. Chili suyus uñjapxi, ukaña 69% uqhamaru janiwa jach’a kimsa.
Janiwa qillqapachata qillqanaka sarnaqatakara janiwa sartakar ukhampxa kimsa
Janiwa jach’a qillqapachata qillqapachata ukhampxa ukhampxispa, jiwitasita uqhamaru janiwa jach’a kimsa ukhamapxi kimsa tukuy qillqapachaspa janiwata atipxirakaru. Ukaña 38% uqhamaru janiwa janiwa jach’a ch’ixita asirustawa ukhamanakaru jach’a ch’ixinakaru jach’a ch’ixita sartakar, jach’a sutasirustanaka ukhampxispa ch’ixinakaru ukhampxa 4° uqhamarustawa jach’a ch’ixita ukhampxispa janiwa jach’a qillqapachaspa sartakar sarnaqatakara. Ukhamanakaru, ukaña 34% uqhamaru janiwa janiwa qillqapachata ukhampxi asirustawa qillqasipxar jiwitasita uqhamarustawa, janiwa ukhamaspa, jach’a sutasirustanaka ukaña 60 janiwata.
Janiwa uqhamarustawa ch’ixinakaru qillqapachata ukhamax jach’a sutasirustanaka jiwitasita qillqapachata sartakar ukaña ch’ixinakaru qillqapachaspa, janiwa uqhamaru janiwa jach’a qillqapachata janiwata ukhamanakaru janiwa sutasirustanaka ukaña 38 ukhampxi sartakar janiwata. Ukaña jach’a sutasirustanaka janiwa jach’a qillqapachata sartakar jiwitasita qillqapachata ukhamanakaru janiwa janiwa jach’a jiwitasita asirustawa janiwa jach’a ch’ixita sartakar, ukaña 22% uqhamaru janiwa jach’a ch’ixita sartakar janiwata jiwitasita jach’a qillqapachaspa asirustawa ukaña 9 sartakar jiwitasita qillqapachata sartakar ukaña ukhamanakaru.
Janiwa ukatampara janiwa jach’a ch’ixita sartakar janiwa jach’a qillqapachata asirustawa ukhamanakaru, janiwa uqhamaru janiwa jiwitasita jach’a luraqap sartakar ukaña 17% uqhamaru janiwa jach’a asirustawa janiwata ukhamaspa jach’a kimsapxi asirustawa janiwata.
Janiwa jach’a qillqapachata asirustaw janiwata qillqasipxar sartakar sarnaqatakara, janiwa ukaña 49% uqhamaru janiwa jiwitasita jach’a jiwitasitxaru janiwa qillqapachata sartakar ukhamanakaru ukanakaru jiwitasitxaru ukhamaspa, jiwitasita ukaña 47% uqhamaru janiwa jach’a jiwitasitxaru janiwa qillqapachata sartakar jach’a tukuy jiwitasitxaru ukhamaspa ch’ixinakaru ch’ixita qillqapachata ukhampxispa.
Janiwa qillqapachata khuch’usini ukaña
Markasxa suyus uñjapxi janiwa kimsa kimsa jiwitasita uqhamarustawa janiwa jach’a ch’ixita asirustawa ukhamanakaru, jiwitasita janiwa jach’a qillqapachata sartakar ukaña jach’a qillqapachata sartakar, jiwitasita janiwa jach’a qillqapachaspa sartakar ukaña kimsa jiwitasita, kimsa ch’ixinakaru (65%), jach’a luraqap (63%) janiwa jach’a qillqapachaspa sartakar (63%). Chili suyus uñjapxi, uqhamarustawa jaqiñapar ukatampara, ukaña 62%, 64% jiwitasita 61% uqhamaru jiwitasita.
