Jallu purak tukuyasaxa, Chile markaxa kuna jan walt’awinakas utjawayi ukwa jakthapiña qallti. Chhaqtata puentenakata, jist’antata thakhinakata, umampi phuqhantata utanakata ukat jaquntata electricidad postenakata parlapxi. Ukaxa amuykañawa. Ukampisa, markaxa uka jan walt’äwinak jakthapiskipanxa, mä punku utji, ukaxa jilapachaxa nayrar uñt’ayata amtanakanxa janiw uñstkaniti, ukampirus millones jaqinakan sapa uru jakäwipxa amukt’ata ch’amañchi: mä yatiqañ utan punkupa.
Kunattixa mä yatiqañ uta jist’antatax janiw yatiqäwinaka suspensión sapakäkiti. Walja waranqa familianakaruw wasitat jiskt’asiyxi: “Jichhüruxa nanakan wawanakajarux khitisa uñjani, kunapachatix nayaxa irnaqiri sarä?” Mä wawa desayuno jan ukaxa almuerzo apt’asiñapatakiw chhaqhayaspa, kunattixa waljanitakixa uka manq’axa uruna juk’amp phuqhat manq’awa. Mä wayna, uka yatichiriru janiw jikxatkaniti, khititixa parlki ukat sipansa juk’amp ist’i, evaluar ukat sipansa juk’amp yanapt’i, ukat walja kutiwa jupatakixa jakañapan juk’amp suma ukat jan mayjt’ir jilïr jaqixa.
Yatiqañ uta ukaxa janiw yatiqañ utanaka sapaki utäkiti. Ukaxa markan sapa uru jakäwipxa amukt’ata sayt’ayirinakat mä wakiskir thakhïriwa. Jallu purakanakasa janiw taqpach jaqinakarux kikpaki nuwkaniti. Yaqhip yatiqirinakaxa calefacción, computadores, internet ukat yatiqäwinakaparu yanapt’añatakix jilïr jaqinakani utanakaruw kutt’apxi; yaqhanakasti utanakaparuw kutt’apxi, kawkhantix electricidad, uma potable jan ukaxa junt’u manq’asa inas jan utjkchiti. Ukanxa jallu puräwixa janiw clima ukan mä fenómeno sapakäkiti, jan ukasti jiwasanakan desigualdades ukanakapanxa juk’amp llakiskañ uñacht’äwiruw tukuyi.
OCDE ukaxa uñacht’ayiwa, yatiqäwinaka walja pachanakan sayt’ayataxa juk’amp ch’amampiw vulnerable yatiqirinakarux jan walt’ayi, ukatxa uka pächanakaxa jilxattayi, qhipatsti walja maranakaw askichañatakix munasi (OCDE, 2023). UNESCO (2024) ukaxa yapxatiwa, emergencia pachanakan yatiqäwinaka sarantañapaxa bienestar, equidad ukat yatiqañatakix derecho ukanaka jark’aqañatakix mä wakiskir condición ukawa. Ukatwa mä yatiqañ uta askichañaxa janiw escolar calendario wasitat qalltañ sapakäkiti. Ukaxa desigualdad ukaxa jilxattañapat jark’añawa, markaxa normalidad ukar kutt’añap suykipanxa.
Yaqha chiqawjaxa utji, ukatxa juk’akiw uka tuqit parltan. Kunapachatix mä yatiqañ uta jist’antata qhiparki ukhaxa, waranqa waranqa familianakan samarañapasa sayt’ayarakiwa. Sapa aula ch’usa qhipäxanxa taykanaka, awkinaka ukat uñjir jaqinakaw utji, jupanakaxa irnaqañatakix jan mistuñ puedipxi, wawanakapax jark’aqatawa sas mä suma atipt’äwimpi jan yatipkasina. Yatiqañ uta ukaxa yatichkasaxa uñji. Yatichkasaxa manq’ayi. Formación lurkasaxa amuyt’ayi ukat ch’amañchi. Ukaxa Chile markan mä política social juk’amp amukt’ata, ukampirus juk’amp amuykañ ukhamarak wakiskiriwa.
Ukatwa emergencia qhipatxa yatiqañ utanakaxa infraestructura crítica ukham janiw uñjatäkiti ukaxa amuykañäkiti. Jank’akiw electricidad wasitat utt’ayapxtanxa, kunattixa energía jan utjkchi ukhaxa markaxa sayt’atawa sas yattan. Carreteras ukanaksa jank’akiw askichapxtanxa, kunattixa economía ukat sapa uru jakäwi mayacht’ir thakhinakawa sas yattan. Ukampisa, yatiqañ utanakaxa juk’amp wakiskir mayacht’äwi luri ukxa armasipxtanwa: jichhürunaka jutïripampi mayacht’i.
Sapa yatiqañ uta punkunakap wasitat jist’arataxa janiw yatiqäwinaka sapaki kutt’aykiti. Manq’a, jark’aqäwi, socioemocional bienestar, yatiqäwi, oportunidades ukat suyt’äwi kutt’ayi. Ukhamaraki waranqa waranqa familianakaruw jakañap wasitat askichañatakix mä aski pachan churäwi, wawanakapax kawkhantix juk’amp sumäspa ukankapxiwa sas yatisina: yatiqasa, samkasasa ukat yatxatasa, conocimiento ukaxa destino mayjt’ayañatakix juk’amp ch’amani herramienta ukaskakiwa sas amuyasa.
Chile markaxa amuyañapawa, askichañaxa jallu puräwi tukuyaskani ukhaxa janiw qalltkiti. Ukaxa mä wawa yatiqañ utan punkupar wasitat sarxatapachaw qallti. Kunattixa thakhinakaxa maquinaria ukampiw askichasispa, puentenakaxa hormigón ukampiw wasitat lurasispa. Ukampisa, mä nación ukaxa chiqapuniw sartañ qallti kunapachatix yatiqañ utanakan punkunakap nayraqat wasitat jist’arañaw wakisi sas amtki ukhaxa.
Juan Pablo Catalán
Educación y Humanidades Facultad UNAB
