Chile markanxa 33% anunakax jilïr llik’intatäpxi: yatxatat yatichirinakax jan walt’äwinak ukhamarak suma jakäwi ch’amanchañ thakhinak qhanañchapxi

Llik’intatäña ukhamarak sinti jach’a janchi apnaqaña jan ukax jaqinakanakaki jan walt’äkiti. Chile markanxa, 33% anunakax jilïr llik’intatäpxi, ukax jupanakan suma jakäwiparux jan walinwa jan ukasti usunakaruw puriyaspa. Aka yatiyäwix Colegio Médico Veterinario (Colmevet) ukan uñt’ayatawa.

Yatxatatirinakax sapxiwa aka jan walt’äwi qhipanx utjiwa: juk’a sarnaqaña, sinti manq’ayaña ukhamarak uywanakan manq’asiñ munatapar jan suma yatiñapa. Ukhamaraki, qhipa maranakanxa aka jan walt’äwix jilxattaski, kunatix familianakan jakäwip mayjt’aski ukhamarak uywanakar juk’amp manq’a churañampi munasiña uñacht’ayañ yatipxi.

Cecilia Echeverría, Universidad del Alba ukan Facultad de Ciencias Agropecuarias decanapax akham säna, anunakan sinti llik’intatäñapax wali jach’a jan walinak utjayaspawa:

«Walja jaqinakax amuyapxi mä llik’i anux suma k’umarawa jan ukax wali sum uñjatawa sasa. Ukampis chiqapax ukhamäkiti. Jilïr llik’intatäñax diabetes usuru, chuyma usunakaru, ch’akhanaka ukhamarak articulaciones ukan jan walinakaparuw puriyaspa, ukhamarak jakäwi maranakapasa ukhamarak suma jakäwipasa juk’amp jisk’achaspawa.»

Yatichirix sarakiwa, jach’a jan walt’äwix uywanakan uñjir jaqinakar yatichañawa, kunjamsa chiqap manq’ayañasa ukhamarak sapüru ejercicio lurañasa wakiskiri.

«Sapa anux maraparjama, jach’ataparjama, k’umarataparjama ukhamarak kunjamsa sarnaqki ukarjamaw manq’añapa. Recomendata porciones ukat sipan juk’amp manq’a churaña jan ukax jaqinakan manq’anakapat churasiñax nutrición tuqit jan walinak utjayaspa.»

Jupax sarakiwa, ejercicio lurañax wali wakiskiriwa llik’intatäñ jark’aqañataki.

«Anunakax sapüru sarnaqañ munapxi. Janiw mä juk’a mistuñakix wakiskiti. Kasta ukhamarak maraparjamax sarnaqañanak, anatäwinak ukhamarak ejercicios lurañaw wakisi, ukhamat janchipasa chuymapasa suma jakaspa.»

Decanax sarakiwa, nayratpach jark’aqañax aka jan walt’äwi atipañatak wali aski yänawa.

«Kunjamtix jaqinakax controles médicos lurapki ukhama, uywanakax veterinario ukar sarapxañapawa. Janchipan jilxattäwipa nayratpach uñt’añax yanapt’iwa manq’asiña ukhamarak ejercicio tuqin mayjt’ayañataki, janïr usunak utjkipana.»

Tukuyaruxa, Cecilia Echeverría jilatax taqi jaqinakaruw ch’amanchäna uywanakar suma uñjañataki ukhamarak amuyañataki, uywan suma jakäwipax suma janchi peso utjañapamp chikanchatawa.

«Uywa munasiñax janiw juk’amp manq’a churañakikiti. Chiqpach munasiñax jupanakar wali suma jakäwi, sarnaqaña ukhamarak k’umara jakaña churasiñawa. Jupanakan taqpach suma jakäwip uñjañaw juk’amp jach’a munasiñ uñacht’äwi.»

 

Uruña Apthapiw

Uruña Apthapiw