Uru Samaraña: Janiw mä uru jan irnaqañakiti, juk’ampiwa

Yaqhipachaxa amuyt’añäniwa mä feriado (uru samaraña) ukax mä uru “jan kun lurañ” ukhamakïski. Ukampirus, sociología tuqitxa amuyt’añäniwa aka urunakax sociedadasan chiqanakap mayachthapirïtap. Aka pachanxa, sapa kuti jaljtan, celularampi irnaqañataki ch’amanchañampi sarnaqasktanxa, uru samarañax mä sapa freno ukhamawa, ukax amtayistu jaqinakätanwa, jan ukasti irnaqirinakakiti.

Irnaqirin samaraña

Khititix irnaqi, jupatakixa uru samarañax mä chiqapawa. Janiw janchit samarañakiti, jan ukasti amuyut “desconectasiña” ukhamawa. Irnaqäwix jakasiñataki yanapt’istu, ukampirus pachasa ukat ch’amasa apaqt’arakistu, uka pachax jiwasa pachasanakat apsutawa. Uru samarañax uka rutina p’akintiwa, kawkhantix reloj ukax mandañatakïski. Aka pachanxa irnaqirix janiw mä “recurso” ukhamäkiti, jan ukasti pachaparu apnaqiriw kutt’i, identidadap kutt’ayasina, kusisiñanakapampi ukat samarañatak derechopampi. Mä irnaqiri jan samart’iri ukax janiw ch’ama tukuskiti ukakiti, jan ukasti kunatï luraski ukar amuyup chhaqtayi.

Familian mayachiri

Ukampirus, kawkhantix uru samarañax chiqpach “magia” luraski ukax utankiwa. Jichhax familianakax mayj mayj horario ukanakaniwa: awkiw alwat mistu, taykax arumaw puri, wawanakax escuela ukar sarapxi jan ukax actividades ukanakana. Pachpa uta manqhan jikxatasipkta, ukampirus yaqhipachaxa jan uñt’asisir jaqinakjamaw uñtasipxta.

Uru samarañax mä sincronizador ukhamawa. Aka uruxa taqinin pachanakapax mayacht’asiwa. Ukax mä espacio ukhamawa jach’a almuerzo lurañataki, jan jank’aki aruskipt’añataki ukat wawanakampi anat’añataki. Aka pachanakax janiw “pacha chhaqtayaña” ukhamäkiti; jan ukasti familian mayachiri pegamento ukhamawa. Aka urunaka jan utjkchi ukhaxa, vínculos ukanakax thayaqt’iwa ukat aruskipäwix trámites ukarukiw tukusi (“¿cuenta pagtati?”, “¿tarea lurta?”).

Taqinitaki askinaka

Uru samarañanak arxatañax jiwasan jaqïtas arxatañawa. Mä sociedad sapa kuti producción ukaruk uñt’iri ukax usuntiwa. Aka urunakax amigonakampi, vecinonakampi ukat munat jaqinakasampi jikisiñatak yanapt’istu. Jupanakax jisk’a “oasis” ukhamawa, ukax amtayistu irnaqañax jakasiñatakiwa, janiw jakasiñax irnaqañatakïkiti.

Tukuyataxa, uru samarañax pachaw jiwasa pachasar kutt’ayastanxa. Aka espacio ukanxa comunidad ukhamaw kutt’añäni, kunjamätas uka ch’amanchañäni ukat munasiñ ch’ama apthapxañäni nayrar sartañataki.

Juan Pedro López Tobar
Sociólogo
Universidad Central, Región de Coquimbo sede

Uruña Apthapiw

Uruña Apthapiw