Aka urunakanxa, janiw faciläkiti mä noticiario jist’araña jan ukasti redes sociales ukan sarnaqaña, janiw uñjasiñjamäkiti episodios de violencia ukanaka, jóvenes escolares ukanakampi lurata. Nuqasiñanaka, amenazas, docentes ukar ataqasiñanaka, acoso uka taypina. Jank’aki reacción ukax pachpakiwa: colerasiña, castigo, ukat mä jiskt’äwi kutin kutin ist’asi: ¿kunsa aka generación ukampi pasaski?
Ukampirus uka jiskt’äwix, chiqapuniw, janiw suma formulatäkiti. Janiw “jóvenes ukampi kunas pasaski” ukakïkiti, jan ukasti kuna pasaski uka sociedad ukampi jupanakar uywki uka.
Violencia escolar ukar mä problema disciplina ukham uñjaña, valores falta ukham uñjaña jan ukasti “políticas educativas jan wali” ukham uñjaña, janiw suma amuyt’añäkiti, jan ukasti wali peligroso. Kunatix culpables uñacht’ayañakiw atiptanxa, causas jan uñakipt’asa.
Violencia janiw jan kuna utjatapat uñstkititi. Violencia ukax mä aru, mä lenguaje ukhamawa. Ukax mä thakhiwa —ch’aman ukhamäkchisa— arsuñataki kuna jan yaqha thakhi jikxatkäna uka. Ukhamasti, kunatix jichhax aulas ukan uñjtanxa, ukax mä reflejo ukhamawa sistema ukat, uka sistema ukax vínculos esenciales ukar jisk’achawayi.
Jichha pachanxa jakasktan, inmediatez, sobreexposición ukat desconexión emocional ukanakampi. Jóvenes jichha pachanxa entornos digitales ukan uywatawa, kawkhantix validación jank’akiwa, ukampirus empatía jisk’akiwa; kawkhantix conflicto jank’aki jilxati, ukampirus janiw suma thakhin askichaskiti. Janiw jupanakax naturaleza tuqit juk’ampi violentäkiti, jan ukasti uka mundo ukham jakasiñ yatiqapxi, kawkhantix contención emocional ukax reacción ukamp mayjt’ayata.
Ukampirus yaqha realidad ukaw utji, walja kutin jan wali uñakipt’ata: familia estructuras ukax jisk’achatawa. Hogares económicos presiones ukanakampi, adultos ch’ama tukjata, tiempo janiw utjkiti ukat walja kutin herramientas janiw utjkiti wawanakaru ukat adolescentes ukar emocionalmente yanapt’añataki. Ukatwa yatiqañ utax janiw yatiqañ espacio ukakïkiti, jan ukasti contención social campo ukham tuku —ukham lurañatak jan wakicht’ata ukhama.
Ukhamaraki mä punto crítico utjaraki: sistema educativo.
Walja maranakaxa educación calidad ukax resultados estandarizados ukampi tupuñatak ch’amanchapxta, jan ukasti formación humana ukax jisk’achata. Rendimiento mayiña, ukampirus frustración apnaqañ janiw yatichkiti. Competencia ch’amanchaña, ukampirus convivencia janiw sapa kuti yatichkiti. Inclusión arsuña, ukampirus recursos jan utjkiti ukham phuqhañataki.
Ukhamasti sistema tensionado ukaw uñstaski, docentes —walja kutin crisis apnaqañ yatichäwi jan utjasa— situaciones ukanakar uñjapxi jupanakax jan wakicht’atäpkäna uka, ukat estudiantes ukanakax cargas emocionales ukampiw sarnaqapxi, jan khitis yanapt’kiti uka apaqañataki.
Aka taqi tuqinakaru mayacht’asi mä jach’a factor: pandemia COVID-19. Aislamiento, rutinas chhaqtäwi, vínculos presenciales jark’ata ukat salud mental problemas jilxataña, uka huellas ukanakax jichhakamax utjaskiwa. Walja jóvenes aulas ukar kutt’apxäna, convivencia básica herramientas jan utjasa, ansiedad ukampi ukat desconexión emocional ukampi, uka jichhax agresivas conductas ukham uñstaski.
Markasanxa, aka fenómeno ukax juk’ampi ch’amanchañwa desigualdad estructural layku. Janiw pachpäkiti estabilidad contexton yatiqaña ukat exclusión jan ukasti violencia comunitaria contexton yatiqaña. Taqi estudiantes pachpa respuesta mayiña mä sistema homogéneo ukaru, uka realidad jan uñt’añawa.
Ukhamasti, ¿educación problema ukhamati? Jisa.
¿políticas públicas problema ukhamati? Ukhamarakiwa.
Ukampirus juk’ampi, ukax mä desconexión social profunda ukhamawa.
Sociedad ukax vínculos ukanakar jisk’achawayi: awki tayka ukat wawanaka, estudiantes ukat docentes, jaqi ukat comunidad ukanakan taypina. Ukhamasti vínculo chhaqtäna ukhaxa, janiw diálogo uñstkititi, jan ukasti confrontación uñstaski.
Ukata, castigo ukaruki ch’amanchaña janiw askïkiti, jan ukasti jan walïkiti. Castigar jan amuyañax problema mayjt’ayiwa, jan askichkiti. Munasi mä uñakipäwi integral: educación socioemocional ch’amanchaña, salud mental escolar ukar qullqi churaña, docentes conflictos apnaqañ yatichaña, ukat familias ukar mayampi chikañchaña proceso educativo ukan.
Ukampirus juk’ampi jach’a amuyt’awi utji: vínculo valor mayampi jikxataña.
Kunatix política nayraqata, reforma nayraqata, protocolo nayraqata, relación humana utji. Uka chiqan confianza luraña, ist’aña yatiqaña, empatía jilxataña. Uka jan utjkchi ukhaxa, sistema janiw sayt’kaspati.
Inas jichha pachan jach’a desafío ukax janiw educación askichañakiti, jan ukasti convivencia mayampi yatiqaña.
Aka contexto taypinxa, wali wakiskiriwa espacios de reflexión jist’araña, uka vínculos chhaqtata mayampi lurañataki. Uka tuqinxa libro “Volver al Vínculo” Fernanda Elena Valdebenito Tapia ukat (https://cemafe.cl/producto/volver-al-vinculo-reflexiones-para-criar-y-educar-sin-miedo/) mä invitaciónawa sayt’asiñataki, uñakipañataki ukat amuyañataki uka chhaqtata vínculos mayampi jikxatañataki.
Qhipa arunxa, violencia janiw problema raíz ukhamäkiti.
Ukax síntoma ukhamawa.
Ukampirus uka síntoma arsuñapa jan ist’asasa, jan amuyt’asasa, sapa kuti pantjata thakhin respuestas thaqasktanxa.
Juan Carlos Hernández Caycho
Periodista, consultor empresarial ukat analista social