Genética tuqin yatxatawinakax uñacht’ayi mestizaje ukax Chile markan jaqinakan demografía ukan mä jach’a thakhinchiriwa, ukhamatwa nayra amuyt’awinakax ch’allxtayi, uka amuyt’awinakax sapxänwa identidad nacional ukax juk’amp europeonakan utjataparu uñtasitawa.
Chile markan historia republicana walja pachanxa mä amuyt’awi wali uñt’atawa, ukax waljaniw chiqapuniw sasaw amtapxäna: markax jilpacha europeo origen ukaniwa, ukat pueblos indígenas ukanakax mä jisk’a minoría ukhamakiwa, sociedad ukat jaljata.
Ukampirus qhipa maranakan historia, antropología ukat genética tuqin nayrar sartäwinakax mä juk’ampi ch’amanchata ukat manqha chiqapa uñt’ayañ yanapt’awayi: Chile markax mä nación mestiza ukhamawa, pueblos originarios, colonizadores europeos ukat qhipharu jutir migraciones mayacht’ata.
Aka conclusión ukax janiw mä amuyt’awi ideológica ukakïkiti, jan ukasti universidades chilenas ukat centros de investigación internacionales ukan lurat estudios científicos ukanakampi utt’ayatawa.
Taqpacha evidencia ukanakax uñacht’ayi Chile markan jaqinakan historia biológica ukat cultural ukax mestizaje ukampiw wali ch’aman markata, uka proceso ukaw país demografía walja tuqin utt’ayawayi.
Genética ukax Chile markan jaqinakat kamsisa
Walja estudios genéticos ukanakax Chile markan jaqinakan composición biológica ukat yatxatapxi ADN autosómico, cromosoma Y ukat ADN mitocondrial técnicas modernas ukanakampi.
Aka tuqin yatxatirinakatxa wali uñt’atawa genetista chileno Francisco Rothhammer, Universidad de Chile profesor, jupax walja maranak Andes markan jaqinakan genética ukat Sudamérica markan mestizaje proceso tuqin yatxatäna.
Aka yatxatawinakaruw genetista Ricardo Verdugo ukat genetista Andrés Ruiz-Linares ukan investigaciones internacionales ukanakampiw yapxatata, University College London ukan colaboración ukampi.
Walja aka trabajos ukanakax revistas científicas wali uñt’atanakan qillqt’atawa, sañäni Nature Communications, American Journal of Human Genetics ukat PLoS Genetics.
Resultados ukanakax walja tuqin mä pachparakiw uñacht’ayi:
• Chile markan jaqinakan genética indígena ascendencia ukax niya 40% ukat 55% ukakama.
• Componente europeo ukax ukhamaraki niya uka rangos ukan jikxatasi.
• Ukhamaraki mä jisk’a componente africano utjarakiwa, niya 2% ukat 6%, uka historia colonial ukampi mayacht’ata.
Mä jach’a jikxatawi ADN mitocondrial uñakipäwit jutirïxi, uka ADN ukax tayka tuqitakiw saranti.
Chile markanxa walja estudios ukanakax uñacht’ayi 70% ukat 90% líneas maternas ukanakax origen indígena ukaniwa. Ukax mä proceso histórico wali uñt’ata uñacht’ayi: colonia pachanxa mestizaje jilpachax europeos chacha colonizadores ukat warmi indígenas ukanakampi luratawa.
Aka patrón demográfico ukax walja siglos pachan utjawayi ukat jichha jaqinakan genética base ukar utt’ayawayi.
Kimsa datos científicos ADN chileno tuqit
Qhipa maranakan genética yatxatawinakax walja askichañanak uñacht’ayawayi Chile markan jaqinakan origen tuqita.
-
Tayka tuqit genealogía ukax jilpach indígenawa
ADN mitocondrial estudios ukanakax uñacht’ayi Chile markan walja líneas maternas ukanakax pueblos originarios ukanakat jutatawa. Ukax sañ muni walja millones chilenos ukanakax tayka tuqit antepasados indígenas ukanakanïpxiwa. -
Mestizaje ukax colonia qallta maranakapatpachaw utjawayi
Evidencia genética ukax uñacht’ayi indígenas ukat europeos jaqinakan mayacht’äwix wali nayra pachan qalltäna, juk’ampis siglo XVI ukat XVII ukanakana, ukat walja generaciones pachan sarantawayi. -
Mestizaje ukax América Latina markanakan wali uñt’atawa
País latinoamericanos ukanakat comparaciones ukanakax uñacht’ayi mestizaje ukax continente taypin wali uñt’ata rasgo ukhamawa. Chile janiw mä excepción ukakïkiti, jan ukasti walja sociedades americanas ukanakampi mayacht’ata historia ukhamawa.
Apellido ukax origen janiw qhanañchiti
América Latina markanakanxa mä jach’a pantjasiwi cultural ukax sänwa apellido ukaw jaqin origen uñt’ayi.
Ukampirus genealogía ukat genética tuqitxa apellido ukax familia historia ukan mä jisk’a chikapakiw uñacht’ayi.
Tradición occidental ukanxa apellidos ukanakax jilpacha awki tuqit sarapxi. Ukampirus sapa jaqix walja líneas de ascendencia ukaniwa: pä awki-tayka, pusi achachilanaka, kimsaqallqo bisabuelos ukat tunka suxta tatarabuelos.
Mä qhawqha generaciones sarantatatxa antepasados jakhuw jach’anchasi.
Ukax sañ muni mä jaqix español, alemán, croata, italiano, árabe jan ukasti yaqha markanakat apellido apnaqaspawa, ukampirus árbol genealógico ukanxa walja generaciones antepasados indígenas ukanakanïspawa.
Ukataw estudios genéticos ukanakax uñacht’ayi raíces indígenas ukanakax walja Chile markan jaqinakan familia historia taypin utjatapa.
Aymara uraqpacha ukat norte historia
Estados modernos ukanak nayraqat uñstaykipanxa altiplano andino ukax mä jach’a espacio cultural ukänwa, ukanxa Pueblo Aymara ukax wali wakiskiri irnaqäwi luräna.
Jupanakan presencia histórica ukax sur Perú, occidente Bolivia ukat norte Chile markanakaru purïna.
Tarapacá, Arica, Pica, altiplano ukat valles interiores ukanakax walja siglos uka redes culturales andinas ukanakan chikapänwa.
Aka sociedades ukanxa sistemas agrícolas avanzados, comercio interregional ukat principios comunitarios wali ch’aman uñstayapxäna, sañäni ayni, uka sistema ukax familias ukat comunidades ukanak taypin yanapt’asiña ukhamawa.
Mapuche uraqpacha ukat sur historia
País taypi ukat sur tuqinxa Pueblo Mapuche ukax ukhamaraki wali wakiskiri irnaqäwi luräna.
Kimsa pataka maranakan mapuche jupanakax expansión colonial española ukar saykatañ lurapxäna, uka ch’axwäwix Guerra de Arauco sutimpi uñt’atawa, continente historia ukan jach’a jaya ch’axwäwinakat maynïri.
Aka resistencia laykuxa Chile sur tuqin walja territorios ukanakax siglo XIX tukuykamaw mapuche control ukan utjäna.
Qhipharu europeos colonos Valdivia, Osorno jan ukasti Llanquihue markanakaru jutapxäna ukhaxa, uka territorios ukanakax mapuche presencia ukampi phuqhantatänwa.
Sur demografía historia ukax convivencia, intercambio cultural ukat mestizaje procesos ukanakampiw uñt’ata.
Origen uñt’asa jutïr pach amuyaña
Mestizaje ukax Chile historia taypin utjatap katuqaña janiw diversidad cultural jan ukasti migraciones mayjt’awinak uñaqt’añäkiti.
Ukax sañ muni jiwasan historia manqha tuqin juk’ampi chiqapa uñt’añawa.
Apellidos ukanakax Europa, Medio Oriente jan ukasti yaqha markanakat jutaspawa. Ukampirus evidencia histórica ukat genética ukax uñacht’ayi walja kutixa raíces indígenas ukanakax walja jaqinakan familia historia taypin utjatapa.
Aka realidad amuyañax janiw jaljañatakïkiti, jan ukasti mä oportunidadawa pasado juk’ampi qhana uñjañataki ukat identidad nacional juk’ampi amuyt’ata lurañataki.
Kuna laykutix mestizaje ukax janiw país historia ukan mä excepción ukakïkiti, jan ukasti Chile sociedad ukan mä jach’a uñt’ata rasgo ukhamawa.
Juan Carlos Hernández Caycho
Periodista – Comunicador Social / Gestor Cultural / Vocero de la AMA