Mä pirómano amuykipäwina: jaqinakaxa jan wali wakiskaki impulses ukax apnaqeri, ukat ninampi jikxatasaw tensión, alivio ukat kusisiwi katuqapxi

Pedro Lucero psiquiatra ukat Usach ukana Facultad de Ciencias Médicas académico, jupax uñacht’ayiwa walja jaqinakaxa jisk’a edadatpach ninampi walja suyt’awi ukhamaraki uñakasisin jikxatasipki. Ukhamaraki jupax qhanancht’iwa aka amuyt’awixa juk’ampi yaqha jan walt’awinakampi chikanchasiñapa, personalidad jan suma control, sustancias consumo ukat violencia antecedentes ukhamanakampi.

Jichhaxa Biobío gobernador regional Sergio Giacaman jupax mä qhawqha uru ninampi pastuña ukhamaraki walja uta chhaqht’ayäwi ukham qhananchäna, ukhamaraki jichhakama 21 jaqinakaw jiwaña uñtasipxi sasina arsu.

Autoridad ukax sasinwa antecedentes técnicos ukanakasti ninampiwa jani wali chiqañchaña utjchixa, pachapa phuqt’ata ukat walja ch’ikata sartawi, ukhamaraki jaqinakana luräwi uka pachparaki sasina. Ukat jupax amtanwa aka ninampi sartawi ukax “intencional” sasina.

Sasa: “Janixa yatiyasktixa kuna amtampi ukham lurapxi —juk’ampixa pirómano ukham jan walt’ata jaqinakaspawa, jan ukasti mä organización ukhamarus— jan walt’awi apayañataki” sasina.

Ukhamasti, kuna amuyt’awi jaqinakar ninampi sartayaña? Psiquiatra Pedro Lucero jupax uka jaqinakana qillqatanakapa qhananchi.

Sasinwa: “Perfil psicológico pirómano sata, janiwa personalidad ukhamaki sasinatarakisuti, jan ukasti impulses ukax chhaqht’awaykisa, ninampi sartayañkamaxa wali tensión ukhamampi jikxatasipxi, ukat ninampi qalltasiñapatxa alivio jan ukasti kusisiwi juk’ampi jach’a” sasina.

Académico jupax sasinwa walja jaqinakaxa jisk’a edadat ninampi suyt’awinïpacha, ukhamaraki yaqha jan walt’awinakampi chikanchasiña, personalidad jan wali chiqaña, sustancias consumo ukat violencia antecedentes ukanakampi.

Sasinwa: “Psiquiatría forense tuqinxa jani siempre rabia jan ukasti venganza ukatpach lurañapawa. Juk’ampixa emociones ukax lurañatakiwa: ninaxa mä ch’aman wayratañawa tensión jisk’aptayañataki jan ukasti sinti jakasiwi amuyt’añataki. Juk’ampiwa piromanía sutita juk’amp pacha uñt’añapa, ukat juk’ampayi intencional ninampi sartawina payllawis, económico, ideológico ukat encubrimiento causanakw uñjasipxi” sasina.

Kuna tuqinakampis pirómano sutita jaqinakar ninampi sartayañaxa jach’a suyt’awi? Lucero jupax sasinwa: “Piromanía tuqinxa ninax janiwa mayjamaraki luräwir puri, ninawa ch’usakisu. Jupanakarax ninampiwa kusisiwi, ch’amanchawi ukat control ukhamaraki uñjañawa ‘espectáculo’ satata, sirenas, bomberos ukat noticias ukanakampi”.

Psiquiatra jupax sasina uka jaqinakaxa kuna amuyt’ampisa aka lurawinakaru purisixa ukham amtañataki: “Walja jaqinakaxa sasinwa ninampi sartañkamaxa tensión ukhamaraki ch’usaw amuyasipxi, ukat ninampi sartawixa alivio jan ukasti excitación churañawa”.

Sasinwa: “Juk’ampix simbólico ch’amaniwa. Ninax mayjt’aya, chhaqht’aya ukat jaqinakana amuyunakar apayi, ukat walja jaqinakarax ukax amuyutampi chikanchasi, rabia, ch’usa amuyu jan ukasti reconocimiento munañampi. Wajapa tuqita jani amuyt’asiñawa, ukampirus pirómano jupanakaxa mä claru emocional lógica ukhamampi amuyapxi” sasina.

¿Tratamiento apnaqasa jaqinakana luräwinakapxa mayjt’ayañati?

Piromanía ukax impulsos control jan wali luräwi, estadísticamente juk’ampi chachanakawa uñjasipki sasina. Lucero jupax sasinwa walja qillqatanakampi ukat forense tuqinakanxa chachanakaw masisaxa, walja jisk’a edad arumax jan ukasti jach’a jilanakaru puri, warmiñanakasti juk’ampi jani uñt’ata sasina.

Profesional jupax sasinwa edad tuqinxa walja luräwinaka adolescencia tuqinakan qalltani, uka Pachasti impulses control janiw ch’amanäkiti. “Janix uñakipasa, akax adultos taypinwa ch’amancht’asi. Jach’a jilatanakana tuqinxa akax yaqha jan walt’awinakampi chikanchasipuni, alcohol consumo jan ukasti trastornos neuropsiquiátricos ukhamanakampi” sasina.

Tratamiento tuqinxa pirómano sutita jaqinakaxa mayjt’ani ukhamasipjja? Lucero jupax sasinwa: “Riesgo jisk’aptayañawa, ukampirus ch’ama, jach’a ukhamapawa. Tratamiento ukasti psicoterapia impulses control uñt’añampi ukat jaqinakana luräwinakapax kuna tuqinakampisa sartasipxi uka amuykipäwimpi, ukhamaraki fármacos apnaqaspa, ukat siempre supervisión ukat límites familiares ukanakawa wakisi. Forense tuqinxa tratamiento janiw impunidad ukhamaki sasina uñt’añawa”.

Qhiparu sasinwa “responsabilidad penal ukax sapa kutt’aru uñakipatawa. K’umara lurawinakaxa sanción, tratamiento ukat seguimiento chikanchasa, ukhamakis ch’usa castigo jan ukasti amuyt’aña jani lurasa, ukax reincidencia juk’amp jach’aptayaspawa, sinti ch’ama jan walt’awi ninampi sartawina” sasina.

 

Uruña Apthapiw

Uruña Apthapiw